İstanbul Borsası’nda yatırım fonlarında yaşanan temerrüt (borçlunun veya alacaklının borç ilişkisinden doğan yükümlülüklerini vadesinde ve usulüne uygun olarak yerine getirememesi) krizi, borsada ağır kayıplara sebep oldu.
Pusula Portföy’ün Para Piyasası Fonu’nda (PPF) temerrüde düşmesi, Katılımevim hisselerindeki sert dalgalanmalar ve Tera Yatırım üzerinden gerçekleştirilen işlemler BİST 100 endeksinde büyük düşüşlere sebep olması, Borsa İstanbul’da ağır kayıplar üzerine Hazine ve Maliye Bakanlığı ve Merkez Bankası acil önlem paketlerini devreye soktu.
Sermaye Piyasası Kurulu, Tera, Pusula, Hedef, Atlas, A1, Pardus ve Bulls Portföy’ün kurucusu olduğu ve TEFAS’ta işlem gören tüm yatırım fonlarının alım ve satıma kapatılmasına karar verdi.
Sermaye Piyasası Kurulu, 7 portföy yönetim şirketinin tasfiye edilen 131 yatırım fonuna ilişkin tasfiye süreçlerinin yürütülmesinde Türkiye İş ve Ziraat bankalarını yetkilendirdi.
Kumar ile gelen kriz
Türkiye’de çok sayıda yatırım fonu bulunuyor.
Yatırım fonu, birçok yatırımcının birikimlerinin bir araya getirilerek oluşturduğu büyük bir portföyün, uzman portfolio yöneticileri tarafından hisse senedi, tahvil, altın ve döviz gibi farklı finansal varlıklarda değerlendirilmesini sağlayan bir yatırım havuzudur.
Bu fonlar, yatırımcılardan topladıkları paraları çeşitli hisselere, değerli metallere veya diğer araçlara yatırabiliyor.
Bazı fonlar küçük şirketlerin az işlem gören hisselerini (sığ hisse) büyük miktarlarda ve olduğundan yüksek fiyatlara alarak değerlerini suni bir şekilde yükseltiyor.
Şirketlerin değeri yükseldiğinde onlara yatırım yapmış olan fonların da değeri artıyor.
Böylece arkasında maddi bir değer olmasa da kağıt üzerinde yüksek bir getiri görünüyor.
Örneğin bu fonlardan birinin yoğun alım yaptığı bir hisse incelendiğinde, değerinin sekiz ay içinde %3.000’den fazla arttığı görülüyor.
Bu hızlı yükseliş, küçük yatırımcıların dikkatini çekerek fona yatırım yapmalarını sağlıyor.
Sermaye Piyasası Kurulu, 28 Ağustos’ta yatırım fonlarına dair rehberini değiştirdi. Bundan önce fonlar tüm varlıklarını tek bir hisseye yatırabiliyordu.
28 Ağustos’tan itibaren fonların yatırımlarını çeşitlendirmeleri zorunlu kılındı, %20’sinden fazlasının tek bir gruba ait araçlara yatırılması yasaklandı.
Sığ hisselerin yüklü şekilde alımı da engellendi.
Fonların yıl sonuna kadar ellerindeki hisseleri belli bir takvim içinde satması kararlaştırıldı.
Çeşitli oyunlarla hisse fiyatlarını balon gibi şişiren fonlarda değer kaybı yaşanması, bazı fonların yatırımcılara ödemelerini yapamaması krize ve İstanbul Borsası’nda sert düşüş yaşanmasına neden olmuştur.
Borsalar ve işlevi
Borsalar kapitalist ekonominin ayrılmaz bir parçası, kapitalist ticaretin bütün biçimlerinin, öncelikle de para ve değerli kağıt ticaretinin bütün biçimlerinin (tahvil, hisse senedi) büyük çapta örgütlendiği, çok önemli ölçüde spekülasyon alanı olan kurumlardır.
Borsa, kapitalizmin içinde bulunduğu durumun da aynasıdır. Borsa gelişmiş kapitalizmin asalak niteliğini en iyi gösteren kurumdur. Borsada üretimden tamamen kopuk olarak, salt sermaye ve onun bir biçimi olan fiktif sermayenin alınıp satılması uğraşanların belirleyici hale gelmesi söz konusudur.
Engels bu durumu, “yaptıkları toplumsal işi, değer gasp etmek, kupon kesmek ve borsada (kumar) oynamaktan başka bir şey olmayan kapitalistle yığını” tarif eder.
Borsa kendi başına değer ve artı değer yaratmanın alanı değildir. Borsa yaratılmış olan artı değerin burjuvalar arasında paylaşılmasının alanıdır. Burjuvazinin emekçilerin bir bölümünü de “hisse senedi sahibi olma”, “halka arz”, “yatırım fonu” vs. yoluyla, çok küçük boyutlarda bu oyuna katması, işin özünü değiştirmemektedir. Borsa artı değerin burjuvazinin çeşitli kesimleri arasında nasıl paylaşılacağının belirlendiği yerdir.
Finans alanında dünyada var olan gerçek zenginliğin, yani maddi zenginliğin çok üzerinde varmış gibi görünen bir zenginlik var. Esasında yok! 2025 yılında bütün dünyada üretilen sanayi/tarım ve hizmet ürünlerinin toplam parasal değeri 118 trilyon dolardır. Fakat borsalarda şu anda, değişik biçimlerde alınıp satılır görünen değerler, 118 trilyon doların 7 mislisidir. Borsalarda yaşanılan ani yükseliş ve çöküşlerin nedeni de budur. Borsalarda dönen para üretimden gelmiyor. Borsalarda, genelde finans sektöründe kumar oynanıyor.
Kapitalist ekonominin üç alanı içinde, hizmet sektörü daha hızlı gelişiyor. Hizmet sektörü, yani doğrudan üretim yapmayan kesimin esas gelirinin kaynağı üretim alanında ödenmeyen emektir.
Kapitalizmin gelişmesi ile birlikte rasyonelleşme, otomatikleşme, robotlaşma sonucu, emek üretkenliği olağanüstü artıyor.
Emeğin üretkenliği öyle bir gelişiyor ki, kâr oranı yani ödenmeyen emek, işçi sayısı azalsa bile mutlak olarak yükseliyor. Ve buna bağlı olarak kâr hacmi muazzam boyutlara ulaşıyor.
Finans alanı gerçekte spekülasyon alanıdır. Spekülasyon alanı her zaman çökebilir. Verili ekonomik değerin çok üzerinde borsada para ile kumar oynanıyor. Sermayeyi spekülasyon alanında çoğaltabilmek için yeniden genişletilmiş üretimi yapmanın ötesinde bir artı sermaye olması gerekir. Yatırım alanı arayan ve üretimin yeniden genişletilmiş biçimde yapılmasını garanti ettikten sonra, elde arta kalan bir zenginlik olması gerekir. İşte bu zenginlik giderek artıyor. Ve giderek artan, fazla olan sermaye daha çok spekülasyon alanına gidiyor.
Dünyada para sermayesinin %85’i spekülasyon alanında işlem görüyor. Sermayenin %15 ise üretim alanındadır.
Kapitalizmin gelişmesinde doğrudan üretim alanının yani sanayi ve tarımın ekonomiye katkı payı r, giderek geriliyor, hizmetler sektörünün katkı payı giderek büyüyor. Hizmetler alanı üretimsiz hiçbir şeydir. Sanayi ürünleri olmaksızın, tarım ürünleri olmaksızın yaşanılamaz. Hizmetler alanında kullanılan bütün mali kaynakların temeli üretim alanında yaratılan değer ve artı değerdir.
Kapitalizmin asalaklığını ve çürümüşlüğünü gösteren alanlardan biri de borsalardır.
Görev, spekülasyon alanı olanı olan borsada kumar oynamak ve zengin olma hayaline kapılmak değil, bütün çürümüşlüğüyle kapitalist sistemi ortadan kaldırmak için örgütlenmek ve mücadele etmektir.
18 Eylül 2026
