Varlık vergisi: Sermayenin türklüğü, toplumun sünnileştirilmesi ve tarihsel bir mülkiyet gaspı
11 Kasım 1942: Bir vergi kanunundan çok daha fazlası…
Tarih çoğu zaman bir kanun maddesinin arkasına gizlenmiş büyük toplumsal suçları anlatır. 11 Kasım 1942’de çıkarılan Varlık Vergisi, Türkiye’nin yakın tarihinde böyle bir dönüm noktasıdır. Yahudiler, Ermeniler ve Rumlar başta olmak üzere gayrimüslim yurttaşlar, ekonomik güçleriyle orantısız, keyfî ve ayrımcı vergi yükümlülükleriyle karşı karşıya bırakıldılar. Vergisini ödeyemeyenler mallarını, işyerlerini ve mülklerini kaybetti; bir bölümü Aşkale ve Sivrihisar’daki zorunlu çalışma merkezlerine gönderildi. Bu uygulama, yalnızca bir maliye politikası değil, sermayenin el değiştirmesine ve ekonominin Türkleştirilmesine hizmet eden bir mekanizma olarak işledi.
Mesele, yalnızca gayrimüslim yurttaşlara yapılan dinsel ayrımcılık değildir. Asıl mesele, devlet iktidarının mülkiyet ilişkilerine müdahale ederek ekonomik ve toplumsal egemenliği belirli bir sermaye çevresinin lehine yeniden düzenlemesidir. Nitekim akademik araştırmalar, Varlık Vergisi’nin gayrimüslimlere ait işletmelerin tasfiyesine ve bunların yerini Müslüman-Türk sermayeli işletmelerin almasına yol açtığını ortaya koymaktadır.
Bu süreci Anadolu’nun Türkleştirilmesi ve Sünnileştirilmesi politikalarından bağımsız değerlendirmek mümkün değildir. Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’e uzanan tarihsel süreçte Ermeniler, Rumlar, Süryaniler, Yahudiler, Kürtler ve farklı inanç toplulukları, farklı dönemlerde nüfus politikalarının, soykırımın, katliamların, zorunlu göçlerin, mülksüzleştirmenin ve kültürel baskıların hedefi oldular. Ancak bu süreçlerin her biri kendi tarihsel koşulları içinde incelenmelidir. Cumhuriyet’in ulus-devlet inşası sırasında Türkleştirme politikaları ekonomik, kültürel ve siyasal alanlarda birbirini tamamlayan uygulamalarla yürütüldü.
Bolşeviklerin ulusal sorun konusundaki yaklaşımı burada önemli bir teorik anahtar sunar. Lenin, ezen ulus milliyetçiliğine karşı ezilen ulusların kendi kaderini tayin hakkını savunuyordu. Çünkü biçimsel yurttaşlık eşitliği, devletin bir halkın dilini, kültürünü, inancını ve ekonomik varlığını baskı altına almasını ortadan kaldırmaz.
Marksist açıdan Varlık Vergisi’nin en çarpıcı yönlerinden biri de şudur: Gayrimüslim sermayesinin tasfiyesi, emekçi sınıfların lehine bir toplumsal mülkiyet dönüşümü yaratmadı. El değiştiren servet, ağırlıklı olarak yeni Müslüman-Türk sermaye çevrelerinin güçlenmesine hizmet etti. Başka bir ifadeyle, bir sermaye grubunun mülksüzleştirilmesi işçi sınıfının özgürleşmesi anlamına gelmedi; sermayenin etnik ve dinsel temelde yeniden dağıtılması anlamına geldi.
Bu nedenle Varlık Vergisi’ni yalnızca bir azınlık meselesi olarak değil, milliyetçilik, sermaye birikimi ve devlet iktidarı arasındaki ilişkinin tarihsel bir örneği olarak ele almak gerekir.
Peki bugün ne değişti?
Geçmişle gerçek anlamda yüzleşilmeden demokratik bir toplumun kurulması mümkün değildir. Mülksüzleştirmenin, zorunlu göçlerin, inanç ve kimlik baskılarının tarihsel sorumluluğu açıklığa kavuşturulmadan eşit yurttaşlık söylemi eksik kalacaktır.
Bilimsel sosyalizmin perspektifi, halkları birbirine düşman etmek değil; halkları birbirine düşman eden egemenlik ilişkilerini, milliyetçiliği ve sömürü düzenini sorgulamak, tarihin çöplüğüne yollamaktır.
Varlık Vergisi’nin tarihsel dersi açıktır: Devlet eliyle gerçekleştirilen mülksüzleştirme, ekonomik ayrıcalıkların yeniden dağıtılması ve kimliklerin baskı altına alınması, emekçi halkların ortak kurtuluşuna hizmet etmez.
Bizim mücadelemiz, bir halkın başka bir halk üzerinde egemenlik kurmasına değil; bütün halkların eşit, özgür ve sömürüsüz yaşayacağı bir toplumsal düzene yönelmelidir. Tarihle yüzleşmek, yalnızca geçmişin hesabını sormak değil, o geçmişi üreten ilişkileri değiştirme mücadelesidir.
12 Kasım 2026
YDİ Çağrı okuru.
