[Türkiye’nin emperyalist bir ülke olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunan bir Yeni Dünya İçin Çağrı okurunun tartışmaya katkı amacıyla kaleme aldığı yazının VII. bölümünü yayımlıyoruz. Daha önceki bölümleri dergimizin 218, 220, 221, 222, 223 ve 224. Sayılarında ve sitemizde yayımlamıştık. Bu tartışmaya okurlarımızın da katılmalarını, görüş ve değerlendirmeleriyle katkı sunmalarını bekliyoruz. YDİ Çağrı]
Finans sektörü
Tartıştığımız konu bağlamında, finans sektörünün önemli bir yeri bulunuyor. Şu veya bu oranda gelişmiş bir finans sektörü olmaksızın ekonominin diğer alanlarındaki gelişmelerin de beklenen düzeyde olamayacağı ya da büyüme hızının artırılması ve sürekliliğinin sağlanması için büyük ölçüde ülke dışından gelecek sermayeye gereksinim duyulacağı açıktır.
Gelişme ve sanayileşmenin sağlanabilmesi, yatırımların arttırılmasını ve dolayısıyla da bu yatırımlarda kullanılacak fonların yeterli düzeyde ve nitelikte olmasını şart koşar. Bu nedenle gelişmiş finans piyasalarına; finans piyasalarının araç ve kurum çeşitliliği ve derinliği olan bir piyasaya gereksinim vardır.
Finansal derinlik bir ülkenin finans sektörünün toplam büyüklüğünün ve gelişmişlik düzeyinin o ülkenin ekonomisine oranını ifade eder. Bu oran ne denli büyükse finans sektörü o denli gelişmiş demektir.
Finans sektöründen en büyük fon talebinin devlet kurumlarından gelmesi, bütçe açıklarının bu yolla
kapatılmasıyla birlikte, yatırımların büyüyerek artması, firmaların işletme açıklarını karşılanabilmesi için gelişmiş bir finans sektörünün, bir kredilendirme sisteminin varlığı kaçınılmazdır.
Sektördeki gelişme ülkedeki sermaye birikim düzeyinin önemli bir yanını da gözler önüne serer. Sermaye birikimi ise ülkenin üretim kapasitesinin temel göstergesidir denilebilir.
Türkiye’de finans kuruluşlarının aktif büyüklüğü Eylül 2024 itibarıyla 41,7 trilyon TL’dir.
| Sektör | Toplam içindeki pay (%) |
| Bankalar | 73,1 |
| Portföy yönetim şirketleri | 14,2 |
| Sigorta şirketleri | 4,9 |
| Emeklilik yatırım fonları | 2,7 |
| Gayrimenkul yatırım ortaklıkları | 2,5 |
Finans sektörünü kabaca bankacılık ve banka dışı olarak ikiye ayırabiliriz. Burada bankacılık sektörünün önemli ve ağırlıklı bir yeri bulunmaktadır.
Lenin “Emperyalizm, Kapitalizmin En Yüksek Aşaması” yapıtında (bkz. Seçme Eserler, İnter Yayınları,
cilt 5, s. 37) “Bankalar ve Yeni Rolleri” üzerinde durur ve bankaların rolünü şöyle açıklar: “…bankalar, atıl para sermayeyi faal sermayeye, yani kâr sağlayan sermayeye dönüştürürler, her çeşit para gelirlerini toplayarak, bunları kapitalist sınıfın emrine verirler.”
Gelişmenin belli bir aşamasında bankaların yeni rolleri daha açık hale gelir. “Bankacılık geliştiği ve az sayıda kuruluşun elinde yoğunlaştığı ölçüde, bankalar mütevazı aracılar olmaktan çıkıp, bütün kapitalistlerin ve küçük girişimcilerin bütün para sermayelerini ve belli bir ülkenin ya da birçok ülkenin üretim araçlarını ve hammadde kaynaklarının büyük kısmını ellerinde tutan güçlü tekelcilere dönüşürler”. Bu gelişmenin “…kapitalizmin kapitalist emperyalizme dönüşmesinin temel süreçlerinden birini“ oluşturduğunu belirtip, “o nedenle öncelikle bankacılıktaki yoğunlaşma üzerinde durmak zorundayız” der.
Bankacılık
Biz de önce Türk bankacılık sektöründeki son durumu paylaşarak başlayalım.
Banka ve şube sayısı, istihdam
Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu[[1]] (BDDK)’nun Aralık 2025 tarihli “Türk Bankacılık Sektörü Genel Göstergeleri ”ne göre Türkiye’de faaliyet gösteren banka, banka şubesi ve çalışanların sayıları şöyle verilmiştir:
“Türk Bankacılık Sektöründe Aralık 2025 dönemi itibarıyla;
– Fonksiyon gruplarına göre 37 mevduat, 9 katılım ve 21 kalkınma ve yatırım bankası,
–Sahiplik gruplarına göre 12 kamu, 27 yerli özel ve 28 yabancı olmak üzere toplam 67 banka faaliyet göstermektedir.
–Toplam personel sayısı bir önceki çeyreğe göre 1764 kişi artarak, 211.795 kişi olarak gerçekleşmiştir.
– Bankacılık sektörü toplam şube sayısı bir önceki çeyreğe göre 123 adet azalmıştır. Sektörün toplam şube sayısı 10.650’dir”.
“Nereden Nereye Türkiye” araştırmasında yer verilen 2008 yılı verileri ile karşılaştırdığımızda (Bkz. “Nereden Nereye Türkiye Sosyo-Ekonomik Yapı Araştırması”, H. Yeşil, s.158-159, YDİ Çağrı Yayınları, Nisan 2009 İstanbul) banka sayısında 21, şube sayısında 2.529 adet artış olduğunu, çalışan sayısının ise 44.973 kişi arttığını görüyoruz. Bu sayılar süreç içinde bankacılık sektöründe oluşan büyümenin işaretlerinden bazılarıdır.
Yine süreç içinde yabancı banka sayısı 22’den (2008 yılı) 28’e yükselmiştir. Çalışan sayısının görece çok az artış gösterdiği anlaşılıyor. Dijital bankacılığın gelişme koşullarının oluşması sayesinde, aslında daha az elemanla daha fazla iş üretilir duruma gelinmesi olgusu ile birlikte düşünüldüğünde, gelişme hızının, banka ve personel sayılarındaki artıştan daha fazla olduğunu söyleyebiliriz.
Banka sektöründeki diğer gelişmelerin yönü hakkında bilgi sahibi olmak için, BDDK’nin 30 Ocak 2026 tarihli veriler üzerinden hazırlandığı belirtilen “BDDK – Haber Bülteni’nde “Türk Bankacılık Sektörünün Konsolide Olmayan Ana Göstergeleri (Aralık 2025)”ne ve Türkiye Bankalar Birliği yayınlarına bakalım (bddk.com.tr ve tbb.org.tr) [[2]]
Bankacılıkta yoğunlaşma
Toplam aktiflerin yaklaşık 26 trilyon TL’si (%55,3’ü) en büyük beş bankada, yaklaşık 38 trilyon TL’si (yaklaşık %81’i) ilk on bankada, 44 trilyonu (%93,62’si) ilk 20 bankada toplanmış durumdadır. Süreç içinde bankacılık sektöründeki yoğunlaşma açısından bazı değişiklikler olmuştur. 2007 yılında ilk beş bankada aktiflerin %62’si, ilk on bankada ise %85’i toplanmıştı (NNT, s. 160). İlk beş ve ilk on bankanın toplam aktifler içindeki payı bir miktar gerilemiştir.
İlk 5 içinde 1., 2. ve 4. konumda üç kamu bankası yer almaktadır; bir banka da yabancı sermayelidir. İlk 10 banka içinde üç tanesi yabancı sermayelidir. 2007 yılında ilk beş banka içinde bir adet kamu bankası bulunuyordu ve hiçbir yabancı sermayeli banka yoktu (bkz. NNT, s. 160).
Bölüm başında değindiğimiz üzere, Lenin, bankacılıktaki yoğunlaşmaya özel önem verir ve bu yoğunlaşmayla birlikte, bunun, kapitalizmin emperyalizme dönüşmesinin temel süreçlerinden birini oluşturduğunu belirtir. Onlar artık mütevazı aracılar olmaktan çıkmış, güçlü tekelcilere dönüşmüşlerdir.
Görüldüğü gibi Türk bankacılık sektöründe bir yoğunlaşmanın söz konusu olduğu tartışma götürmez bir gerçektir. Yoğunlaşmanın gerçekleştiği 5-10 banka açısından bunların, aralarında farklar bulunmakla birlikte, ülke çapında güçlü tekelcilere dönüştükleri açıktır. Burada söylenenler mali sermaye ile ilgili olarak yapacağımız paylaşımlarla da desteklenecektir.
Bu yapının kapitalizm/emperyalizm açısından önemi açıktır. Küresel alanda yayılmacılığın banka sermayesi tarafından desteklendiği görülmektedir ve yayılma gösteren şirketlerin kendi güçleri yanında bankacılık sektörünce böylesi desteklenmesi ve katılımının önemi açıktır.
Yoğunlaşma hem tekelci gelişmeyi destekler hem de emperyalist yayılmacılık için zemin yaratır. Ama burada küresel rakiplerin bu alandaki durumlarının ne olduğu da oldukça önem arz eder. Güçlü devletlerin banka sermayesi karşısında Türk sermayesinin konumuna bakmak, kıyaslamalar yapmak, sonuçlar çıkarmak kaçınılmaz gözükmektedir.
Kanımızca yukarıda, Lenin’in yapıtından aktardıklarımızdan anlaşılması gereken, bankaların yeni ulaştıkları tekelci konumlarıyla emperyalist sömürü için nasıl bir zemin hazırladıklarının kavranmasıdır. Bu yeni konum, bankaların eski fonksiyonlarıyla farklılık gösterir; artık mütevazı aracılar değildirler, tüm kapitalist sistemi kontrol eden ve yöneten bir yapıya kavuşmuşlardır. Bu yapı kapitalizmin, emperyalist kapitalizme dönüşmesinin zeminini hazırlar. Peki, Türkiye’de böyle bir zemin oluşmuş mudur? Evet, oluşmuştur. Veriler, diğerleri yanında yoğunlaşmadaki gerçeklik bunu gösteriyor.
Emperyalist büyük güçlerdeki bankacılıkla karşılaştırıp, Türk bankacılığının ne denli küçük olduğunu göstermek ve buradan yola çıkarak Türk burjuvazisini emperyalist kategorisi dışında ele almak doğru bir yaklaşım değildir. Karşılaştırma sadece güç dengeleri açısından bir bilgi sunar. Türk burjuvazisinin de gücü oranında emperyalist tipte bir yayılmacılık gösterdiği açıktır. Yayılmacılığının eski tipte, kapitalizmin rekabetçi dönemindeki yayılmacılıkla ilgisi kalmadığı, dikkatli ve kapsamlı biçimde bakıldığında bu yayılmacılığın büyük emperyalist güçlerin yayılmacılığı ile biçim ve içerik açısından özde farklı olmadığı, farkın yayılmacılığın boyutlarıyla ilgili olduğu görülebilir.
Bankacılık sisteminde bilançonun görünümü
Önce Bilanço Kalemleri ile ilgili birkaç bilgi paylaşalım. (Bilanço içi büyüklükler kadar olmasa da bilanço dışı büyüklüklerin de önemli olduğu görülüyor ve bunlara da yer veriliyor. Ama burada üzerinde duracağımız öncelikle bilanço içi büyüklüklerdir.)
Bilanço içi büyüklükler
Bilançonun bir tarafında aktifler diğer tarafında pasifler bulunur. Başka bir ifadeyle bir tarafta varlıklar, diğer tarafta yükümlülükler yer alır.
Bankacılıkta aktif ve pasifler
Aktifler, bankanın sahip olduğu varlıklar ile fonları ve bunların nerelerde kullanıldığını gösterir. Aktifler –varlıklar– toplamı bankanın büyüklüğü, gücü açısından en önemli göstergedir. Sıralamanın sıklıkla varlıklar üzerinden yapıldığı görülür ve bu görece daha doğrudur. Bunun dışında örneğin piyasa değeri üzerinden sıralama yapıldığı da görülür ve burada da aktifler önemli rol oynamakla birlikte işin içine banka hisse senetlerinin güncel değeri gibi spekülasyona açık veriler de girmektedir.
Küresel çapta sıralamalar ve kıyaslamalar da ağırlıkla toplam varlıklar (aktifler) üzerinden yapılmaktadır ve biz hem Türk banka sektöründe aktiflerdeki gelişmelere ve gelinen noktaya yer vereceğiz hem de daha ileride küresel çapta kıyaslamada bulunacağız.
Banka pasifleri ise bankanın sahip olduğu varlıkların hangi kaynaklarla finanse edildiğini (mevduat ve benzeri) gösterir. Aktif ve pasif tarafta bir dizi kalem bulunmaktadır; bunlara ayrıca değineceğiz.
BDDK raporuna göre Aktifler;
“Bankalar tarafından kurumumuza raporlanan verilere göre; Aralık 2025 döneminde Türk Bankacılık Sektörünün aktif büyüklüğü 44.946.798 milyon TL olarak gerçekleşmiştir”. [[3]] Sektörün aktif toplamı bir yıllık dönemde 14.279.116 milyon TL (%43,7 oranında) artmıştır.
“2025 yılı Aralık dönemi itibarıyla, bankacılık sektörünün bir önceki yılın aynı dönemine göre aktif toplamı Türk parasında (TP) %39 oranında artış, yabancı parada (YP) ise %52 oranında artış gerçekleşmiştir”.
Daha uzun vadede, örneğin 18 yıllık süreçte banka aktiflerinde ne gibi gelişme olmuştur?
2007 yılında aktif büyüklük 561 milyar YTL (484 milyar dolar) idi (bkz. NNT, s. 159). Enflasyonun da etkisiyle süreç içinde TL bazında büyük bir artış (80 kat) gerçekleşmiştir. Daha gerçekçi olması açısından dolar kuru üzerinden bakarsak, artış %115,9 oranında olmuştur.
Kişi başına düşen banka aktifine baktığımızda bunun 10.300 avro civarında olduğunu görüyoruz; bu tutar 2006 yılında “4.367 avro” idi (bkz. NNT, s. 159). Burada da %135’lik bir artış bulunuyor.
Yıllar içinde küçümsenemez bir gelişme olduğu görülüyor. Ancak bu gelişmeye, Türk burjuvazisi tarafından rakip olarak görülen ülkelerle kıyas içinde bakılırsa daha anlamlı olacaktır. Buna aşağıda döneceğiz.
BDDK Raporu’nda “Toplam Aktiflerin Banka Gruplarına Göre Dağılımı” şöyle verilmiştir:
“Aralık 2025 dönemi itibarıyla bankacılık sektörünün toplam aktiflerine göre, mevduat bankaları %85, kalkınma ve yatırım bankaları %6 ve katılım bankaları %9 paya sahiptir”.
Sahiplik grubu ayrımına göre aktiflerde oransal dağılım şöyledir:
“Kamu bankaları %48, yerli özel bankalar %28 ve yabancı bankalar %24 paya sahiptir”.
NNT sonrası önemli bir değişiklik, oransal dağılımdaki payda %50 artış oranıyla yabancı sermayeli banka aktiflerinde yaşanmıştır; 2007 yılında yabancı bankaların banka aktifleri içindeki payı %16 idi (bkz. NNT, s. 158).
Buradaki artış ne denli anlamlıdır? Bu artışa yüklenecek anlam, tartışmamız açısından kuşkusuz önem taşımaktadır. İşin bir yanıyla bu artış, bağımlılık ilişkisi bakımından ele alınıp değerlendirilebilir; bu durumda bağımlılıkta bir artış gerçekleştiği söylenebilir. Öte yandan şunlar da göz önünde bulundurulmalıdır:
Yabancı sermayeli bankalar da tıpkı banka dışı diğer işletmeler gibi Türk Devleti’nin yasalarına uygun olarak kurulmuşlardır, bu yasalara bağlıdırlar ve onlara Türk şirketleri gözü ile bakılmaktadır. Bu yaklaşım tarzı günümüzde tüm kapitalist ülkeler için geçerlidir. Tüm kapitalist ülkelerin egemenleri, yabancı sermayeyi, başta doğrudan yatırımlar olmak üzere, ülkelerine çekmek için yarış halindedirler. Doğrudan yabancı yatırımların ise yatırım yapılan ülkede kapitalizmin gelişmesini hızlandıran bir yanı olduğu açıktır.
Kapitalist ülkelerin yabancı sermayeye genel yaklaşımı yukarıdaki gibi olmakla birlikte, bankacılık sektöründe önde gelen kapitalist ülkelerde ne denli yabancı sermaye olduğuna karşılaştırmalı biçimde bakılabilir. Buna da aşağıda yer verilecektir.
Aktiflerin neredeyse yarısının kamu yani devlet bankalarında toplanmış olması da dikkat çeken ayrı bir olgudur.
Banka aktiflerinin GSYH’ye oranı da bankacılık sektöründeki gelişmişliğin bir göstergesi olarak ele alınmaktadır. Ülkede bu oran 2025 yılı itibariyle %65 düzeyindedir (GSYH, artış göstererek 2025 yılı için 1.596 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir). Bu oran, aşağıdaki kıyaslamalarda göreceğimiz gibi gelişmiş ülkelerin oranlarının epey altındadır.
Aktif kalemlerde durum
Krediler
Yukarıda yazımızın başında Lenin’den bir alıntıyla bankaların işlevine değinmiştik; onlar, atıl para sermayeyi faal sermayeye, kâr sağlayan sermayeye dönüştürmektedirler. Burada işletmelerin kredilendirilmesi önemli rol oynar. Kredi sistemi, kapitalizmde, bir yandan işletmelere kaynak sağlayarak atıl parayı yatırıma dönüştürür, diğer yandan tüketiciyi kredilendirerek tüketimi artırma işlevini yerine getirir. Kredi ne denli bol ise ve ona erişim ne denli kolay ve hızlı olursa, sistem o denli büyüme potansiyeline sahip olur; yatırımların artması ile üretim ve istihdamda gelişmeler yaşanır.
Ekonomik büyümeye bağlı olarak alt sektörlerde ve bu arada finans sisteminde de gelişmeler gerçekleşir. Böylece bir alandaki gelişme başka alanlardaki gelişmeleri de olumlu olarak etkiler. Bunalım durumunda ise tersine bir tetikleme ve gelişme olduğunu görürüz.
Küresel çapta bakıldığında zengin kredi kaynaklarına sahip ülkeler, daha kıt olanaklara sahip olan ülkeler karşısında, doğal olarak, avantajlı konumda bulunurlar. Gelişmiş kapitalist ülkeler finansal derinliğe sahip ülkelerdir; finansal piyasalar daha gelişmiştir ve çeşitlilik fazladır, işlem maliyetleri düşüktür. Para kaynaklarına toplumun görece daha fazla kesimi ulaşabilir ve benzeri.
Türk bankacılık sektörü bilançosunda, aktifler içerisinde krediler %49 pay ile en büyük kalemi oluşturmaktadırlar. Aralık 2025 döneminde krediler, bir önceki yıla göre %44,1 oranında artışla 23.128 milyar TL olmuştur.
Bölüm boyunca değişimin söz konusu olduğu veriler TL üzerinden olduğu için sayılar ve oransal artışlar yüksek gibi görünmektedir, ancak burada enflasyonun payı olduğu da gözden kaçırılmamalıdır. TÜİK, 2025 yılı için enflasyon oranını %30,89 olarak açıkladı. Enflasyon oranı üzerindeki oranlar gerçek artışı gösterirler.
Böyle bakıldığında %40 ve üzerinde oranlarda büyüme gösteren kalemlerde bir yıl içinde gerçek büyüme gerçekleştiği söylenebilir. Menkul değerlerdeki gerçek artış ise aşağıda göreceğimiz gibi, görece daha az olmuştur.
Yukarıdaki verileri gerçeğe yakın (enflasyondan olabildiğince arındırılmış) olarak tespit edip kıyaslamalar yapmak için sayıların dolar üzerinden hesaplanması yerinde olur. Ve bu yapılırken o yılın ortalama kurunun kullanılması daha doğru olur (Biz, yukarıda aktif büyüklüğü hesaplarken 31.12.2025 tarihindeki kuru esas aldık).
2025 yılı için ortalama kurdan (1 dolar=39,44 TL) hesaplandığında 23.130 trilyon TL’lik kredi hacmi 586.300 milyar dolar ediyor. Kapitalist sistemin devamı ve gelişmesi için o yıl bu tutarda bir kredi kaynağı sunulmuş demektir.
Toplam kredi tutarının 6.769 milyar TL’si (%29,27’si) yerli özel bankalar, 10.667 milyar TL’si (%46,12’si) kamu bankaları kredilerinden oluşmaktadır. Geri kalan %24,61 oranında kredi yabancı sermayeli banka kredileridir.
Kredilerin dörtte üçünün yerli sermayeli bankalarca karşılandığı görülüyor. Ama bu, tümünün Türk bankacılık sistemine bağlı bankalar olmaları nedeniyle o denli önemli değildir. Daha önemli unsur, tüm bu bankaların yurt dışı borçlanma miktar ve oranlarıdır. Buna “bankalara borçlar” bölümünde değinilecektir.
Krediler içerisinde ticari ve kurumsal kredilerin payı %48,3 (11.166 milyar TL), KOBİ kredilerinin payı %26,5 (6.128 milyar TL) ve tüketici kredileri ve kredi kartlarının payı %24,8’dir (5.744 milyar TL). Söz konusu ticari krediler ve kurumsal kredi kartlarından oluşan toplam 11.166 milyarlık tutar bankalar nezdinde şöyle bir dağılım göstermiştir: Kamu bankalarında 6.100 milyar TL, yerli özel bankalarda 2.801 milyar TL ve yabancı bankalarda 2.265 milyar TL.
23.128 milyarlık toplam kredi tutarının 14.560 milyar TL’si (%63’ü) Türk parası kredilerden, 8.568 milyar TL’si yabancı para kredilerden oluşmaktadır.
Görüldüğü üzere kredilerin dörtte üçe yakın bölümü doğrudan işletmeler için ayrılmış durumdadır. Geri kalan ve tüketici kredileri ile tüketici kredi kartlarından oluşan bölüm ise dolaylı olarak burjuvazinin kasasına akmaktadır. Sistem bir bütün olarak kredilerle beslenerek büyümektedir.
Burjuvazinin çıkarları doğrultusunda verilen kredilerin önemli bir bölümü –yarıya yakını– kamu bankalarınca karşılanmaktadır. Devletin hangi sınıfın temsilcisi olduğu bu açıdan da bariz olarak görülmektedir.
Kredileri kullanan sektörler ve kullandıkları kredinin toplam kredilere oranları ise şöyledir:
Toplam krediler içerisinde başta gelen iki sektörün; toptan ticaret ve komisyonculuk sektörünün payı %6,65, inşaat sektörünün payı %6,33’tür. Bu iki sektörü, pay oranına göre şu sektörler izlemektedir:
Tarım %5,23, metal ana sanayi ve işlenmiş maden üretim sanayi %3,75, elektrik, gaz ve su kaynakları üretim dağıtım sanayi %3,73, perakende ticaret ve kişisel ürünler %3,44, araştırma danışmanlık reklam ve diğer faaliyetler %3,11, tekstil ve tekstil ürünleri sanayi %3,02, gıda, meşrubat ve tütün sanayi %2,97. motorlu ve diğer araçların imalatı %2,46.
Bu sektörler toplam kredinin yaklaşık %41’ini kullanırken, geri kalan büyükçe miktar daha küçük yüzdelerle geri kalan çok sayıda sektöre dağılmış bulunuyor. Kredilerin sektörel dağılımına baktığımızda, kredi kullanımında ilk sırada imalat sektörü yer almaktadır. Toplam kredilerin %23,88’i imalat sektörü tarafından kullanılmıştır. İmalat sanayi içinde önemli yer tutan Ana Metal Sanayi görece düşük oranda (%4,2) kredi kullanmıştır.
Kredilerin kullanım alanlarına baktığımızda ilk sırada %15,5 payla işletme kredileri yer alıyor. Onu %14,18 ile taksitli ticari krediler izlemektedir. Bu iki kullanım alanı dışında kredilerin geri kalan %70’inin içinden önemlice bir payın yeni yatırımlar ve iyileştirmeler için önemli tutarda bir kredi kaynağı sağlayacağı çıkarsamasında bulunabiliriz.
Toplam krediler içerisinde, dörtte bir pay ile (6.218 milyar TL) “KOBİ Kredileri” önemli yer tutuyor. KOBİ kredilerinin yaklaşık yarısının kamu bankalarınca, geriye kalan yarısının eşit biçimde yerli özel ve yabancı özel bankalarca karşılandığı görülüyor. Kredi kullanan KOBİ müşteri sayısı 4.968.000 olup, bunların büyük çoğunluğu (%81,84’ü, yani 4.065.811 kadarı) mikro işletmelerdir (KOBİ sayısı, bazı kaynaklarda çelişkili olarak buradaki kredi kullanan KOBİ sayısının 1 milyon kadar altında veriliyor! Bazı KOBİ’ler birden fazla kredi kullanıp, farklı müşteri muamelesi görüyor olabilir.).
BDDK Raporu’nda “KOBİ ölçeklerine göre orta büyüklükteki işletmelere kullandırılan ortalama kredi tutarı 12,184 milyon TL, mikro ölçekteki işletmelere kullandırılan ortalama kredi tutarı ise 409 bin TL’dir.” denilmektedir . Mikro işletmelere verilen tutarı hesapladığımızda bunun yaklaşık 1.663 milyar olduğunu, geri kalan –4.555 milyarlık– kredi miktarının mikro işletmeler dışında kalan 902.000 civarındaki orta boy ve küçük işletmeye kullandırıldığını hesaplıyoruz; bu, işletme başına ortalama 5.050 milyon TL’lik kredi anlamına geliyor. Orta boy işletme başına ortalama 12.184 milyon TL kredi kullandırıldığına göre, küçük işletmelere verilen ortalama kredi tutarı 5.050 milyonluk ortalama kredi tutarının epey altında kalmış demektir. Böylece kredi dağıtımında işletmenin boyutlarına göre bir dağılım gerçekleşmiş gibidir.
Yukarıda bölüm başında Lenin’den aktardığımız, kapitalizmin kapitalist emperyalizme dönüşmesinin temel süreçlerinden birini oluşturan bankacılık sektöründeki gelişmelerin, krediler tarafını ve bu yolla sektörün işletmelerle ne gibi ilişkiler içinde olduğunu görüyoruz.
Lenin, banka faaliyetleri “muazzam boyutlara vardığı zaman, bir avuç tekelcinin, –banka bağlantıları, cari hesaplar ve başka mali işlemler sayesinde– önce tek tek kapitalistlerin durumlarını tam olarak öğrenme, sonra da kontrol etme, kredileri azaltıp çoğaltarak ya da kredi alımını zorlaştırıp kolaylaştırarak onları etkileme ve nihayet yazgılarını tamamen belirleme, kârlarını belirleme, onları sermayeden yoksun bırakma ya da onları sermayelerini hızla ve büyük ölçüde artırma olanağı verme imkânına kavuşarak bütün kapitalist toplumun ticari ve endüstriyel faaliyetlerini kendisine bağlı kıldığı anlaşılmaktadır” der (bkz. Seçme Eserler, İnter Yayınları, cilt 5, s. 41). Bizde de işler başka türlü yürümemektedir. Uç noktada, bankaların kredi sürecinde fırsatı yakalayınca ya bizzat kendileri doğrudan ya da geliştirilmiş olan özel ilişkiler sayesinde başka bir sermaye grubu ile birlikte ortak olarak ya da doğrudan onun lehine olarak, borçlunun malına “çökme”si sıklıkla görülmekte, sermaye bir yerden başkasına aktarılmaktadır.
Toplam kredilerin hemen yarısı, büyük işletmeler tarafından kullanılmaktadır. Bu büyük işletmelerin sayısı toplam içinde yüzde olarak 0,5 ile 1 aralığındadır ve bunların banka sektörü ile ilişkileri farklı bir boyuttadır; burada mali sermaye olgusundan söz etmeliyiz. Bu konu yazının ileriki bölümünde ele alınacaktır.
KOBİ’ler söz konusu olduğunda ise büyük çoğunluğu oluşturan mikro ve küçük işletmelerin banka sermayesine bağımlılığa varan gereksinimi daha belirleyici rol oynamaktadır. KOBİ’ler tüm kapitalist ülkelerde önemli işlevlere sahiptirler. Sistemin de bu işletmelere gereksinim duyduğu ve bu nedenle çalışma yaşamlarını sürdürmeleri gerektiği vurgulanmaktadır. Destekler bunun içindir. Ama bu, sistemin karakteri gereği, türlü mekanizmalarla küçüklerin büyüklere tabi duruma getirildiği, tabi durumda tutulduğu gerçeğini değiştirmez. Banka sermayesi de bu duruma uygun işlev görmektedir.
İşletmelerin, özellikle sanayi işletmelerinin kredilendirilmesi, sanayi sermayesi ile banka sermayesinin iç içe geçmesi biçimlerinden biridir. Tekelleşme sürecinde “sanayi kapitalisti giderek daha büyük ölçüde bankaya bağımlı olmaya başlar…” (Lenin, “Seçme Eserler”, Cilt 5, s. 47). Diğer taraftan sanayiciye sunulan kredinin kaynağı, bankanın öz sermayesi dışında ve ondan çok daha büyük boyutlarda olmak üzere, ağırlıklı olarak atıl para sahibi burjuvazidir. Böylece Lenin’in “bankaların tasarrufundaki ve sanayicilerin kullanımındaki sermaye” dediği ve ileride daha geniş ele alacağımız mali sermaye meselesine değinmiş oluyoruz.
Tüketici kredileri
Aralık 2025 dönemi itibarıyla tüketici kredileri içinde ihtiyaç kredilerinin payı %38, konut kredilerinin payı ise %12’dir. Konut kredileri 679 milyar TL, taşıt kredileri 52 milyar TL, ihtiyaç kredileri tutarı 2.209 milyar TL seviyesindedir. Bu krediler refah düzeyini bir nebze artıran ve insanları sisteme bağlayan biçimde işlev görürken diğer yandan tüketim çarklarının gelişerek dönmeye devam etmesini sağlayarak son kertede dolaylı olarak sermayenin palazlanmasına hizmet ederler.
Kredi kartlarında durum ise şöyledir:
2025 yılı sonu itibariyle bireysel kredi kartlarında 2.804 milyar TL, kurumsal kredi kartlarında 873 milyar TL borç bulunmaktadır. Bankalara göre kredi kullanımlarında bireysel kredi kartları tutarı en yüksek olarak yerli özel bankalarda (1.223 milyar TL), kurumsal kredi kartlarında en yüksek tutar ise kamu bankalarında (311 milyar TL) gerçekleşmiştir.
Alışverişte kredi kartı kullanımı Türkiye’de %40’ın üzerinde iken, Almanya’da %8, İtalya’da %10, Fransa’da %29 düzeyindedir (www.dw.com – 26.02.2026). Tüketicilerde borçluluk düzeyi son üç ülkede daha yüksek olmasının yanında tüketicilerin kredilendirilme yöntemleri de ciddi farklılık göstermektedir.
Türkiye’de kişi başı kredi kartı sayısı 1,6’yı bulmuştur. Kredi kartı harcaması 2025’te yıl boyunca 20.430 trilyon TL’ye ulaşmıştır. Kredi kartları sistem açısından tüketici kredileri benzeri bir işlev görmektedir.
Kredilerin takibe dönüşüm oranı
Bu oran bu dönemde genel oran %2,47 olmuştur. Takibe dönüşüm oranında farklı kredi kalemlerinde dikkat çeken oran ise ihtiyaç kredilerindeki %5’in üzerinde gerçekleşen orandır. Bu, dar ve düşük sabit gelirli olan kişilerin kredi geri ödemelerinde daha fazla zorlandıklarını gösteren bir veridir.
Kredilerin takibe dönüşüm oranı bir önceki yıla göre (2024’te oran %1,77’dir, ama önceki yıllarda 2025’dekinden daha yüksek oranlar da söz konusudur.) artış göstermiştir. Ve kredi tutarı toplamı ile takibe dönüşüm oranına bakıp hesaplama yapıldığında, takibe düşen tutarın 521 milyar TL olduğu görülüyor. Bu tutarın önemli bir bölümü taksitlendirme, yapılandırma, haciz ve benzeri yöntemlerle geri dönmektedir. Ayrıca bu zamanında ödenmeyen krediler söz konusu olduğunda bile net kâr 940,1 milyar TL olarak açıklanmıştır.
Kredilerin takibe dönüşüm oranının güncel düzeyi, bankacılık sektörü açısından üstesinden gelinemeyecek ya da bir bunalıma neden olacak boyutta değildir.
Menkul değerler
Menkul değerler; hisse senetleri, devlet ve özel şirket borç tahvilleri, hazine bonoları gibi kâğıtlar ile yatırım fonlarıdır. Bankalar bu değerli kâğıtları görece kolay nakde çevrilebilir olmalarından dolayı tercih ederler, bunlar nakde sıkışıklık durumunda likidite tamponu işlevi görürler. Menkul değerlerin bir bölümü önceden saptanmış belli bir kâr payı ile piyasaya sunulur (borç tahvilleri, bonolar), bunlar bankalara faiz geliri sağlayarak kârlılığa katkıda bulunurlar.
Anonim şirketler ise ellerinde bulunan hisselerin bir bölümünü satışa sunarlar ve bu yolla kullandıkları sermayeyi büyütürler. Hisse senetlerine satın alma yolu ile sahip olan özel ve tüzel kişiler, kapitalist sistemin tabanının gelişmesine katkıda bulunmuş olur ve bu, belli bir aşamadan sonra kapitalist emperyalizm için bir kitle zemini oluşturmaya katkı sağlar.
Para sermaye ve atıl sermaye sahipleri devlet tahvilleri ve hazine bonoları satın alarak sermayelerini büyütmeye çalışırlar. İşin diğer yanı ise, bunun, özel sermaye ile devlet arasındaki ilişkinin bir biçimini göstermesidir; özünde burjuvazinin sınıf çıkarlarına hizmet eden devlet bütçesi bu yolla tamamlanır ve bu işleyiş devletin hangi sınıfın çıkarlarının devleti olduğunu bu açıdan da gözler önüne serer.
Menkul değerleri oluşturan tüm bu kâğıtlar her hâlükârda değerinin artacağı hesabıyla kâr amaçlı olarak alınıp satılır. Menkul değerlerdeki büyüklük ve artış, kapitalizmdeki gelişmenin ölçütlerinden biri olarak kabul edilir. Örneğin menkul değerlerin GSYİH’ya oranı kıstaslardan biridir ve bu oran ne denli büyükse, o ülkede finansal gelişmişlik ve derinlik o denli büyük olarak değerlendirilir.
Bankacılık sisteminde, menkul değerlerin oranının ne denli büyük olduğu, genel açıdan olduğu kadar tek tek bankaların durumu, piyasadaki etkinliği açısından da önem arz eder; bankanın mali gücü, finansal istikrarı, güvenilirliği açısından bir kıstas olarak algılanır.
T.C. Devleti’nde bankacılık sektöründeki menkul değerler son bir yılda %34,2 oranında artışla Aralık 2025 itibariyle 7.012,5 milyar TL’ye (163 milyar dolara) yükselmiştir. Bunun 3.741 milyarı kamusal alanda, 1.960 milyarı yerli özel ve 1.311 milyar TL’si yabancı özel bankaların elinde toplanmış durumdadır.
2025 yılı aralık ayı itibarıyla, bankacılık sektörünün portföyünde yer alan toplam menkul kıymetlerin 4.180 milyar TL’si (%59,6’sı) devlet tahvilinden, 1.664 milyar TL’si (%23,7’si) hazine eurobondundan [[4]] ve 679 milyar TL’si (%9,7’si) sukuktan[[5]] (Kira Sertifikası) oluşmaktadır. Bunlar en önemli menkul kıymet kalemleridir. Buradan bankaların elindeki menkul değerlerin %83,3 gibi büyük oranının devlet borçlanma kâğıtlarından oluştuğunu anlıyor, böylece bankaların önemli işlevlerinden birinin ne olduğunu görüyoruz.
Devlet tahvillerinin %33’ü kamu bankalarının, %17’si yerli özel, %9’u yabancı özel bankaların elindedir. Böylece devlet borçlarının üçte biri devlet bankaları tarafından karşılanmış durumdadır. (Geri kalan devlet tahvilleri –tahvillerin %41’i– banka dışı kesimin elinde toplanmış görünüyor.)
Para cinsinden bakıldığında, bankacılık sektörü toplam menkul kıymetlerinin; 4.239 milyar TL’sinin Türk lirası, 2.229 milyar TL’sinin ABD doları ve 197 milyar TL’sinin ise avro cinsinden olduğunu görüyoruz. 316 milyar TL’lik menkul kıymet ise altın ve gümüşe bağlı olarak tutulmaktadır.
Aralık 2025 dönemi itibarıyla bankacılık sektörünün portföyünde; %62’si Hazine tarafından yurt içine ihraç edilmiş, %26’sı Hazine tarafından yurt dışına ihraç edilmiş menkul kıymetler yer almaktadır. Geri kalan %12’lik menkul değer “Diğer yurt içi %10, diğer yurt dışı %2” olarak belirtilmiştir. Sahiplik durumuna baktığımızda yurt dışına ihraç edilmiş menkul değerlerin bir bölümünün de T.C. ’de yerleşik burjuvazinin elinde olduğunu anlıyoruz.
Menkul değerlerin belli bir faiz kazancı getirmesi dışında başka önemli bir işlevi daha yerine getirdiği görülüyor:
2025 yılı aralık ayı itibarıyla toplam menkul kıymetlerin, 6.215 milyar TL’si mevduat bankalarında, 545 milyar TL’si katılım bankalarında ve 250 milyar TL’si ise kalkınma ve yatırım bankalarında teminat olarak kullanılmaktadır. Yani menkul değerler çok yönlü işlev görür durumdadır; menkul değerlerin hemen tamamı teminat olarak kullanılmakla kapitalist işlerlik açısından önemli bir işlevi daha yerine getirmektedirler.
Bankaların elinde bulunan menkul değerlerde gelişimin nasıl olduğuna bakarsak şunları görüyoruz:
2006 yılında bankaların portföyünde 158.900 milyar TL’lik (137 milyar dolar) menkul değer bulunuyordu. Süreç içinde TL temelinde bakılırsa 44 kat gibi bir artış olduğu görülüyor. Ancak bu büyük artışın esas nedeninin enflasyon olduğu da görülüyor. Dolar cinsi üzerinden bakıldığında ise 26 milyar dolarlık (%19 civarında) bir artış gerçekleşmiştir. Ama bu süreçte GSYİH’da dolar cinsinden önemli bir artış yaşanmıştır ve bunun sonucu olarak bankaların portföyünde bulunan menkul değerlerde GSYİH’ya paralel bir oransal artış gerçekleşmemiş, tersine gelişme bu bağlamda daha düşük olmuştur.
Lenin, tekelleşme açısından kıymetli evrak emisyonuna ve ondaki artışa özel önem vermektedir (bkz. a.y.). Çünkü buradaki gelişmişlik aynı zamanda kapitalizmin gelişmişlik düzeyini, buna bağlı olarak tekelleşmenin, mali sermaye oluşumunun, yani sanayi sermayesi ile banka sermayesinin iç içe geçmişliğinin düzeyini gösteren unsurlardan biridir. (Yukarıda bankacılık sektörü açısından menkul değerlerin durumuna baktık. Lenin, araştırmasının mantığı gereği, büyük olasılıkla kapitalist sistem içindeki tüm menkul değerleri ele almıştır. Türkiye’de tüm menkul değerlerin toplamı Mayıs 2026 itibariyle –Merkezi Kayıt İstanbul (mkk.com.tr-31.05.2026) verilerine göre– 34.740 trilyon TL’yi (772 milyar dolar) bulmuştur. Bu tutar 2007 yılında 589 milyar TL (508 milyar dolar) düzeyinde idi. Buradaki artış dolar cinsi ile %52 oranında olup, GSYİH büyüme oranının altındadır ama yine de artış oranı bankalar nezdindeki menkul değer artışının üzerindedir. Tüm menkul değerlerin GSYİH’ya oranı %48,4 düzeyindedir.
Güç dengeleri bağlamında hangi ülkelerin elinde ne boyutta kıymetli evrak bulunduğu, Lenin’in araştırmayı yaptığı dönemde belirleyici önemdedir ve Lenin, dört büyük emperyalist gücün elinde bulunan kıymetli evrak miktarına göre diğer kapitalist ülkelerden ayrıştığını göstererek onların, dünyanın efendileri olduğunu vurgular. Günümüzde durum bu açıdan daha karmaşık bir hâl almış olmakla birlikte, güç dengelerinin diğer unsurlarıyla birlikte ele alındığında yine de göstergelerden biri olarak kullanılabilir.
Pasif kalemler
Mevduat / katılım fonu
“Bankacılık sektörünün bilançosunda pasif kalemler içerisinde mevduat %58 ile en yüksek paya sahip kalemdir”.
Aralık 2025 dönemi itibarıyla toplam mevduat 27.224 milyar TL (633 milyar dolar) olup, bunun 16.585 milyar TL’si (%61’i) Türk parası mevduat veya katılım fonlarından, 6.950 milyar TL’si (%25’i) döviz tevdiat hesabı veya katılım fonlarından ve 3.689 milyar TL’si (%14’ü) kıymetli maden hesaplarından oluşmaktadır. Alınan önlemler ve uygulanan mali politikalar ile 3-4 yıl öncesine göre bu bileşimde bir düzelme olduğu görülüyor. Daha önce “Mevduatın %42’si Türk parası mevduat / katılım fonlarından, %50’si döviz tevdiat hesabı / katılım fonlarından ve %8’i kıymetli maden depo hesaplarından oluşmakta” idi (Bu sonuncu veri Mart 2022 tarihli BDDK ve TBB raporlarından). Bankalardaki döviz hesaplarındaki mevduatın azalması, kuşkusuz bunun yok olduğu anlamına gelmiyor, Merkez Bankası’nın, dövizlerin bir bölümünü kendine çekmeyi başarmış olduğu, döviz rezervini artırdığı anlamına geliyor.
TL mevduat oranının artması kur riskini azaltmak açısından önemli olmaktadır. Öte yandan döviz tevdiat hesaplarında %25-50 aralığında yabancı para bulunması, Türk kapitalizminin küresel sistemle entegrasyonunun bir göstergesi olarak yorumlanabilir. Lenin de yapıtında benzer gelişmeye önem atfederek, “1913’te 9 büyük Berlin bankasındaki toplam 10 milyar mark mevduatın 5,1 milyarının yabancı paralardan” oluştuğunu, “3 büyük Fransız bankasında ise 4,4 milyar franklık yabancı sermaye” (Lenin, “Seçme Eserler”, Cilt 5, s.38, İnter Yayınları) olduğunu söylemektedir.
“Mevduatın %56’sı gerçek kişi mevduatından oluşurken, ticari ve diğer kuruluşlar mevduatının payı %39 ve resmi kuruluşlar mevduatının payı %5’tir.
Açılış vadelerine göre, toplam mevduat içerisinde vadesiz mevduatın payı %37 ve 1-3 ay arası mevduatın payı %35’tir.
Toplam mevduatın %94’ü yurt içi yerleşiklere, %6’sı ise yurt dışı yerleşiklere aittir”. Yurt dışı yerleşiklerin önemli bölümünün TC yurttaşları olduğu, yurt içi yerleşiklerin içinde ise küçük bir oranda yabancıların bulunduğu bilinmektedir. Kredilere kaynak büyük oranda bu mevduattan, bu mevduatın özellikle vadeli bölümünden ayrılır.
Bankalara (iç ve dış) borçlar
Yurt içi ve yurt dışındaki diğer bankalardan alınan borçlar da önemli bir pasif kalemdir. Aralık 2025 dönemi itibarıyla, toplam olarak bankalara 5.177 milyar TL’lik borçlar kaleminin 777 milyar TL’si Türk parasından, 4.400 milyar TL’si yabancı paradan oluşmaktadır. Bankalara borçlar kavramından anlaşılması gereken tek tek bankaların yurt içindeki diğer bankalardan ve yurt dışındaki bankalardan aldıkları borçlardır.
Yurt dışı borçlar
Bankaların yurt dışı kaynaklardan elde ettiği borçların ayrı bir öneme sahip olduğu açıktır. Dışa bağımlılık, bu bağımlılığın derecesi ve ciddi sorunlar karşısında üstesinden nasıl ve ne denli gelinebileceği, bağımlılık oranının ne denli siyasi bağımlılığa yol açtığı ya da açacağı ve benzerleri üzerinde durulması gereken konulardır.
Günümüzde finans dünyası, küresel çapta, oldukça karmaşık ilişkiler içindedir, birçok açıdan iç içe geçen ilişkiler geliştirilmiştir. Böyle bir gelişme olağan karşılanmalıdır, çünkü bu gerçekleşmiş olmasaydı günümüzdeki küresel ticaret hacmi, sermaye hareketlerindeki böylesi serbestlik ve hareketlilik bu boyutlara erişemezdi.
Küresel çapta baktığımızda günümüzde borçlar biçiminde yurt dışı kaynak kullanmayan ve buna bağlı olarak yurt dışı borcu olmayan banka yok gibidir. Ama burada belirleyici önemde birkaç nokta bulunuyor. Bankanın finansal gücünün göreceli olarak büyük boyutlara ulaşmış olması tartışılmaz biçimde üstünlük sağlamaktadır. Aşağıda değineceğimiz tüm diğer noktalar içinde bu belirleyici durumdadır.
Bu noktalardan biri, büyük finans olanaklarına sahip devletlerin konumudur. Bunlar finansal güçlerine bağlı olarak geliştirdikleri küresel sistem sayesinde finans musluklarının başında bulunurlar ve bu gücü, duruma göre görece güçsüz ülkelere ambargo yapmaya dek giden yaptırımlarla kullanarak onlara boyun eğdirmeye çalışırlar. Küresel çapta ilişkiler bağlamında borç alacak ilişkisi ve bunların birbirine oranı önemli noktalardan biridir. Alacak tarafı fazla olan bankalar tabii avantajlı konumdadırlar.
Güçlü bankalar da olabildiğince büyük finansmana –borç biçiminde olanlar da dahil– ulaşmaya çalışırlar; bu kaynaklar kârlı biçimde değerlendiriliyorsa hoş gelmiştir. Kaynaklara, görece uygun koşullarda ulaşmanın koşulu, önemli oranda, emperyalist büyük güçlerin, küresel finans kapitalin aracı olarak işlev gören uluslararası kredilendirme şirketlerinin (KDK-Kredi Derecelendirme Kuruluşu) [[6]] ülkelere verdiği notlar; dolayısıyla söz konusu ülkenin finans kurumlarına verdiği notlarla belirlenmiş oluyor. Notu biraz kırılan gelişmiş emperyalist devletlerin temsilcilerinin bile bu durumda ne denli yaygara kopardıklarını biliyoruz; bu onlar açısından bile ciddi önem arz ediyor.
Aşağıda Türk bankacılık sisteminin yurt dışı borçlar açısından ne durumda olduğuna bakacağız.
Türk bankalarının toplam 5.177 milyar TL’lik borcunun %90’a yakın bölümünün dış borçlardan oluştuğu görülüyor. Bir bütün olarak Türk özel sektörünün yurt dışından sağladığı kredi borçları 2025 yıl sonu itibariyle 219.700 milyar doları bulmuştur ve bunun yaklaşık yarısı (yaklaşık 108 milyar dolar) finansal sektöre aittir. Bu borçların yaklaşık %5 gibi küçük bölümü kısa vadeli borçlardan oluşmuştur ve bu oran geçmiş yıllardaki oranlara göre oldukça düşüktür.
KDK’lerin derecelendirme kriterlerinde, ağırlıkla ekonomik ve politik risk faktörlerine bakıldığını görüyoruz. Döviz cinsinden nakit akışı, borç oranları, faiz giderlerinin oranı, ihracatın durumu, ekonominin açıklık oranı, cari işlemler dengesi, kısa vadeli sermaye akışının rezervlere oranı, tasarruf oranı, kamu sektörünün mali açıkları, kamu giderleri, bütçe dengesi, kamu borç oranı, işsizlik oranı, büyüme, yatırımlar, enflasyonun durumu, kişi başı milli gelir gibi kriterler ekonomik açıdan incelenmektedir. Politik risk kriterleri olarak; demokrasinin durumu, hukukun üstünlüğü, seçim sistemi, zamanı ve sıklığı, yönetimin durumu ve etkinliği, siyasi istikrar, Merkez Bankası’nın durumu ve bağımsızlığı, politik liderin durumu, dış politik gelişmeler ve jeopolitik riskler sayılabilir.
Günümüzde tüm kapitalist devletler küresel finans kapitalin çıkarlarına tabi duruma getirilmiş bulunuyor. Dolayısıyla büyük emperyalist ülkeler de KDK değerlendirme notuna tabidirler. Yakın geçmişte not düşürülmesine uğrayan ABD, Fransa, İtalya gibi ülkelerin tepkisi bunu açıkça gösteriyor. ABD ve İtalya tehditler savurarak KDK’lere karşı hukuki girişimlerde bulunacağını açıkladılar. Fransa ise KDK üyeliğinden çıkacağını açıklayarak böylece denetlemeden kurtulacağını zannetti. KDK’ler buna, üye olsun ya da olmasın, not verme işleminin sürdürüleceğini açıklayarak yanıt verdiler.
Öte yandan, Türk burjuvazisinin ekonomi temsilcileri, kıyaslamalar yaparak aslında durumlarının birçok ülkeden iyi olduğunu, derecelendirmede adil davranılmadığını savundular.
Bankaların yurt dışı toplam borçları, hesaplarımıza göre, banka öz kaynaklarının –verilerden hesapladığımız ve aşağıda paylaştığımız gibi, öz kaynakların tutarı 96 milyar dolar düzeyindedir– biraz üzerinde (%112,8 oranında) oluşmuş durumdadır. Bu oranın fazla yükselmesi bir sorun oluşturabilir, ancak kısa vadeli borçlar açısından bir sorun gözükmediğini belirtelim.
Türk bankacılığı, nezdindeki mevduatın dışında, bu yurt dışı kredi kaynaklarını da burjuvazinin kullanımına sunmakta, kendi de aracılık payı ile kârını artırmaktadır. 2025 yılındaki toplam kredi tutarının yaklaşık beşte birinin bu yurt dışı kredilerden oluştuğu anlaşılıyor.
Günümüzde Türk bankalarının yurt dışından finansman sağlama biçimleri oldukça çeşitlenmiştir. Kullanılan en önemli araçlar şunlardır:
“Sermaye benzeri tahvil” ihracı ile MTN-Eurobond (MTN:Orta Vadeli) piyasasına yapılan tahvil ihracının büyük oranda (bankasına göre değişmekle birlikte üçte iki gibi bir oranda) devrede olduğu görülüyor. Bunun dışında önemli olarak DPR (gelecekteki nakit akışlarını garanti gösterme) %15-20 oranında ve “sendikasyon kredisi” [[7]] %10 civarında kullanım buluyor. Sendikasyon kredisi, çok sayıda ülkenin (sayıları 20’yi bulabiliyor) çok sayıda bankasının (sayıları 40-50 civarında olabiliyor) bir araya gelip oluşturdukları kredi biçimi oluyor. Bunlar dışında Dünya Bankası gibi uluslararası kurumlardan kredi sağlanabiliyor.
Bankacılık Sektörünün Yurtdışı Yatırımları
Sektörün, yurt dışında banka kurma, şubeler açma biçiminde açılması, özellikle 2000’li yıllarda artış göstermiştir.
Konuyla ilgili Sabancı Üniversitesi tarafından yapılmış bir incelemedeki (“Türkiye Bankacılık Sektörünün Yurtdışı İştirakleri”–cef.sabanciuni.edu) verilerden önemli gördüklerimizi aşağıda paylaşıyoruz.
“Türkiye bankacılık sektörü… 2009 yılında 25 milyar doların altına düşen yurtdışı iştiraklerin toplam varlıklarını 2018’de 40 milyar dolara kadar çıkarmıştır… 2020 yılında Türkiye’deki aktif büyüklüğü bakımından en büyük 10 bankanın 9’u yurtdışı iştiraklerine sahip bankalardır.”
Aynı makalede yer alan Tablo 1’e göre, 2020 yılında yurt dışında 17 ülkede 11 Türk bankasının 36 iştiraki bulunmakta idi.
“…Türkiye bankalarının yurtdışı iştiraklerinin oldukça yüksek öz kaynak toplam aktif oranları olduğu görülmektedir.”
“Genel olarak bakıldığında yurtdışındaki aktifler bankaların toplam aktiflerinin yaklaşık %1,5’lik kısmını oluşturmaktadır.”
İncelemede, Türk bankalarının hem yurt dışı iştirakleri ile ana bankalar arasındaki finans akımları hem de toplam yatırımın yüzdelik dağılımı üç dönem, 2008, 2014 ve 2020 yılları için gösterilmiştir.
2008 yılında “…Birleşik Krallık, İrlanda, Hollanda, Almanya, Avusturya, İsviçre ve Malta… Bu ülkeler Türkiye’nin toplam yurtdışı katılımlarının %93’ünden fazlasını oluşturmaktadır.” 2020 yılında bu oran %80’e gerilemiştir.
“İkinci kategori olan Balkanlar…”da toplam yurt dışı iştiraklerin küçük bir kısmı, %0,6’sı bulunmaktadır. Rusya, Kazakistan ve Azerbaycan’da oran ise toplam %3,4 düzeyindedir. “KKTC”de oran %3’tür.
2014 yılında, 2008’e göre önemli değişiklik, Balkanlar’da oranın %10’a, Rusya, Kazakistan ve Azerbaycan’da %5,5’a yükselmesi olmuştur. BAE’de %1’lik oran ile yurt dışı iştiraklerde yer alan ülkelerden biri olmuştur.
2020’de en önemli artış yine Balkanlar’dadır; Sırbistan, Bosna-Hersek, Karadağ, Romanya ve Makedonya’da toplam oran %15’e yükselmiştir. Rusya, Gürcistan, Kazakistan, Özbekistan ve Azerbaycan’da yurt dışındaki aktiflerin %4’ü bulunmaktadır. “KKTC”de oran süreç içinde gerileyerek %1’in altına inmiştir.
BDDK’nın Nisan 2026 raporuna göre:
Sektörün en güçlü bankası olan Ziraat Bankası, yurt dışında 10 ülkede toplam 91 şubeli banka sahibidir. Bunlar Almanya (7 şubeli), Bosna-Hersek (35 şubeli), Gürcistan (6 şubeli), Karadağ (3 şubeli), Rusya, Azerbaycan (12 şubeli), Kazakistan (8 şubeli), Türkmenistan (7 şubeli), Özbekistan (7 şubeli), Kosova (5 şubeli)’da bulunmaktadır.
Bunlar dışında, farklı ülkelerde toplam 26 şube ve temsilcilikleri bulunmaktadır. Kıbrıs’ta bir yönetim merkezi ve 8 şubesi bulunmaktadır. Diğer ülkelerdeki şubeler şöyledir: Yunanistan’da 3, Bulgaristan’da 6, Birleşik Krallık ve Irak’ta ikişer, Suudi Arabistan, Bahreyn, Cezayir, Arnavutluk, Birleşik Arap Emirlikleri ve Mısır’da birer şube. Ziraat Bankası böylece, yurt dışında toplam 21 ülkede, toplam 117 şube ile temsil edilmektedir. Ziraat Bankası ile ilgili birkaç veri daha paylaşalım. Yurt içinde, başta Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) –%19,22 payla ortaktır– olmak üzere 10 finans kurumunda ortaklıkları bulunmaktadır (bkz. ziraatbank.com.tr, “Yurt içi diğer iştirakler”). Ayrıca tümünün adı “Ziraat” ile başlayan 8 kuruluş, “Yurt içi iştirakler” bölümünde sıralanmıştır. Aşağıdaki verilerde görüleceği üzere bazı başka bankalarda da benzer örgütlenme yapıları söz konusudur.
İş Bankası’nın Gürcistan, Almanya ve Rusya’da olmak üzere 3 iştirak bankası, Çin ve Mısır’da temsilcilikleri, ayrıca 5 ülkede 22 şubesi bulunuyor. Şubeler ve bulundukları ülkeler şöyledir: Kıbrıs 15 şube; Birleşik Krallık, Kosova ve Irak 2’şer şube; Bahreyn 1 şube.
Vakıf Bank’ın Avusturya merkezli 2 şubeli bir bankası vardır. Ayrıca merkeze bağlı olan 5 ayrı ülkede; ABD, Irak, Bahreyn, Katar, BAE’de de 5 şubesi bulunuyor.
Yapı ve Kredi Bankası’nın Hollanda ve Azerbaycan’da (9 şubeli) ve Almanya’da bankaları bulunuyor. Ayrıca İsviçre merkezli BCP bankasında %30,67 iştiraki vardır.
Akbank’ın Almanya’da bankası (Akbank AG) ve Hollanda’da Akbank Ventures BV adlı iştiraki bulunuyor.
Halkbank’ın Bahreyn ve Kıbrıs’ta 7’şer şubeleri, Londra ve Tahran’da temsilcilikleri, yurt içinde bir dizi bağlı ortaklığı ve bir dizi iştiraki bulunuyor. Burada değinilmesi gereken bir iştiraki de yurt dışındaki DHB Bank NV adlı bankadır.
DHB Bank NV yurt dışında kurulmuş Türk sermayeli bir bankadır. Bu bankada Halkbank’ın %30 ortaklığı bulunuyor. Hisselerinin çoğu HCBG Holding BV’ye (Halit Cıngıllıoğlu ve ortaklarına) aittir. Cıngıllıoğlu, Türkiye’deki bankası Demirbank’ın HSBC’nin eline geçmesinden sonra bankacılığa yurt dışında devam etmektedir. DHB Bank’ın Hollanda, Belçika, Almanya ve Türkiye’de şubeleri vardır.
Fibagroup’a bağlı Nexent Bank NV, Hollanda merkezli, 7 ülkede (Hollanda, İsviçre, Romanya, Malta, Almanya, Ukrayna, Rusya) çalışma yürüten 15 şubeli bir bankadır. Aynı grubun Türkiye’deki bankası Fibabank’tır.
Bunlar dışında, geçmişte Türk sermayeli iken yabancı sermaye tarafından satın alınan bankaların yurt dışı yatırımları bulunuyor. Garanti BBVA böyle bir banka. İspanyol BBVA grubuna ait bir banka, ancak köken itibariyle ve bağlı bulunduğu otoritelere (TC yasaları, BDDK ve benzeri) göre Türk bankası kabul ediliyor. Bu banka yurt dışında İspanyol BBVA dışında ayrı bir banka olarak çalışma yürütüyor. (Aynı durum yurt dışında Türk sermayesi tarafından kurulmuş bankalar için de geçerlidir. Bunlar da o ülkenin bankaları sayılıyor ama ardında yabancı sermaye –bu durumda Türk sermayesi– duruyor.) Garanti BBVA, yurt dışında Hollanda merkezli Garanti Bank International NV ve ona bağlı Almanya, İsviçre ve Romanya’daki şubeleri ile temsil ediliyor. Sonuçta bu bankaya kaynaklık eden sermaye Türkiye’den gitmiştir ve Türkiye’deki ana şirkete bağlı olarak faaliyet yürütmektedir.
Günümüzde yabancı sermayeli olan DenizBank’ın geçmişi 1938 yılında kurulan “Türkiye Denizciler Bankası”na dayanıyor. 1990’lı yıllardaki krizlerden sonra ve devlet tarafından yapılan kurtarma ve birleştirme girişimlerinin ardından 1996 yılında özelleştirilip satılarak Zorlu Holding bünyesine katılmıştı. Önce 2006 yılında Fransa ve Belçika ortaklı Dexia grubuna, sonra bu grubun bunalıma girmesiyle Rus Sberbank’a, birkaç yıl sonra da Birleşik Arap Emirlikleri’nden Emirates NBD grubuna satılmıştır. “DenizBank Finansal Hizmetler Grubu” Türkiye’deki 12 şirketi dışında, Deniz Bank AG olarak Almanya (3 şube) ve Avusturya (4 şube) dışında Rusya, Bahreyn ve KKTC’de de şube ve iştirakleri ile faaliyet göstermektedir. 10.000 üzerinde çalışanı bulunmaktadır.
Türk sermayesinin yurt dışındaki bankalarındaki aktifleri, ana ülke Türkiye’deki toplam banka aktiflerinin %1,5 ile 2’si arasında değişmektedir. Yayılmacılığın kıstaslarından biri olarak değerlendirilebilecek bu oran, küresel çapta büyük bazı bankalarla kıyaslandığında çok düşük bir orandır.
Küresel çapta büyük bankaların yurt dışı iştiraklerindeki aktif payının tüm aktiflere oranı kaynak ülkeye, ülkenin banka varlıklarına, yurt içinde para kaynaklarına ne denli gereksinimi olduğuna, izlenen stratejiye göre büyük farklılıklar –%1 ila %70 arası gibi– göstermektedir. Büyük bankalardan Londra merkezli HSBC’de bu oran %65-70 ile en yüksek düzeyde iken Fransız BNP Paribas’ta %45-50, ABD’li Citigroup’ta %40-45 ve JP Morgan Chase’de %20-25, Çin bankası ICBC’de ise %5’in altındadır. Tabii burada bu büyük bankaların aktiflerinin ve buna bağlı yurt dışı iştiraklerindeki aktiflerinin boyut olarak da Türk bankaların aktiflerinden 10’larca kat büyük olduğunu da belirtmeliyiz.
Türk banka sektörü yurt dışından borç aldığı gibi, yurt dışına kredi biçiminde borç da vermekte olup bu tutar alınan kredi tutarının altında, 1,8 trilyon TL civarında seyretmektedir. Yurt dışından Türk bankalarına kredi veren bankalar arasında, görece düşük oranda olsa da Türk sermayesine bağlı bankalar da yer almaktadır. Yurt dışındaki bu bankalar bazen ülke içine verilen kredilere aracılık etmekte ve sendikasyon kredilerine de katılım göstermektedirler.
Bankacılık sektöründeki değişkenler
Bankacılık sektöründe, onun mali yapısını, sağlamlığı ve benzerini gösteren belli değişkenler bulunur. Yeri gelmişken bunlara da değinelim. Bunların bazıları aktif (varlıklar), diğerleri pasif kalemler (yükümlülükler) içinde yer alırlar.
Mevduatın krediye dönüşme oranı
“Toplam kredi tutarının toplam mevduat / katılım fonu tutarına oranı, Aralık 2025 dönemi itibarıyla mevduat ve katılım bankaları için sırasıyla %80 ve %66 olarak gerçekleşmiştir.
Bankacılık sektöründe, TL cinsinden kredi tutarının TL cinsinden mevduat / katılım fonu tutarına oranı, Aralık 2025 dönemi itibarıyla %84 oranında gerçekleşmiştir”.
Bu veriler döviz cinsi kredilerin oranının görece düşük olduğunu gösterir.
Mevduatın krediye dönüşüm oranının hesaplanmasında, basit biçimde, toplam mevduatın toplam krediye oranına bakılmadığını, hesabın biraz karmaşık olduğunu anlıyoruz. Kabaca 27 trilyonluk mevduatın 23 trilyonluk krediye dönüştüğü varsayımında bulunsaydık, bu, %85’lik bir oran oluştururdu. Ama oran yukarıdaki alıntıda görüldüğü gibi %80’in altındadır. Çünkü kredilendirmede işin içine bankacılık sektörünün yurt dışından sağladığı krediler girmektedir ve yurt içi mevduatın tümü, bunun bir bölümünün vadesiz hesaplarda tutulması nedeniyle krediye dönüşmemektedir.
Başka bir hesaplamada mevduatın krediye dönüşme oranı 2024 yılının 3. çeyreği itibarıyla %52,4 olarak verilmiştir; bu, tek başına mevduatın ne kadarının krediye döndüğünü gösteriyor. Burada verilen oranı tüm yıla genişletip hesaplarsak, yaklaşık 27.220 trilyonluk mevduatın 14.270 trilyonu krediye dönüşmüştür. Mevduatın bir bölümü kıymetli maden depo hesaplarından oluşmaktadır ve bu bölüm %14 civarındadır; bu bölümün kredi olarak kullanıma girmediğini varsayabiliriz. Yukarıda verilen 23.130 trilyonluk toplam kredinin yaklaşık 13 trilyonluk bölümü, bankaların mevduat dışı (yurt dışı kredi alımı gibi ya da 4 trilyon üzerindeki öz kaynaklar gibi) kaynaklardan sağlanmış olmalıdır.
Mevduatın krediye dönüşme oranının daha yüksek olduğu yıllar da vardır. Türkiye Bankalar Birliği’nin açıklamasına göre “2022 yılı itibarıyla, Türkiye; Kredi/mevduat oranı yüzde 85 ile AB gelişmekte olan ülkeler ortalaması yüzde 84’e yakındır”. Burada yine tüm kredilerin mevduata oranı verilmiş olmalıdır.
AB’de mevduatın krediye dönüşüm oranı ortalaması ise %107 olarak verilmiştir (https://www.tbb.org.tr). Mevduatın krediye dönüşme oranının son yıllarda düşüş göstermesi, enflasyonu düşürme hedefine uygun olarak ekonomiyi soğutma [[8]] çabasıyla ilintilidir.
Sermaye yeterliliği
“Türk Bankacılık Sektörünün sermaye yeterliliği standart oranı Aralık 2025 döneminde %19,69 olarak gerçekleşmiştir.
Banka sahiplik grupları ayrımında, Aralık 2025 dönemi itibarıyla yerli özel ve yabancı banka gruplarının sermaye yeterliliği standart oranları sırasıyla %19,39 ve %21,23 olup sektör ortalamasının üzerindedir.
Aralık 2025 dönemi itibarıyla, mevduat, katılım ile kalkınma ve yatırım bankalarında sırasıyla;
– Ana sermaye yeterlilik oranları %19,0, %21,5 ve %26,6,
– Çekirdek sermaye yeterlilik oranları %14,4, %14,6 ve %24,9 olarak gerçekleşmiştir”.
Tüm oranlar BDDK’nın ve küresel bankacılık otoritelerinin belirlediği oranların üzerinde olup, bu durum, Türk bankacılık sektörünün sermaye yeterliliği konusunda görece iyi durumda olduğunu göstermektedir.
Likidite
İlgili yönetmelik çerçevesinde;
“…mevduat ve katılım banka gruplarının 2025 yılı Aralık ayının son haftası itibarıyla;
– Yabancı para likidite karşılama oranları sırasıyla %313 ve %212 olup, yasal sınır olan %80’in üzerinde gerçekleşmiştir.
– Toplam likidite karşılama oranları sırasıyla %159 ve %180 olup, yasal sınır olan %100’ün üzerinde gerçekleşmiştir.
Bankacılıkta belli bir oranda likit olmak, vadesi gelen borçların karşılanabilmesi açısından önem arz eder. Likiditenin yeterli ya da yüksek olduğu durumlar, finansal istikrar, kriz önleme ve müşteri güveni sağlama açısından önemlidir. Ve Türk bankacılığının durumu bu açıdan görece iyi bir görünüm sunmaktadır.
Öz kaynaklar ve kaldıraç oranı
Bankacılık sektöründe “Aralık 2025 dönemi itibarıyla… 2024 yıl sonuna göre öz kaynak toplamı %42,9 artışla 4.155.620 milyon TL olurken, Aralık 2025 döneminde sektörün dönem net kârı 940.183 milyon TL, sermaye yeterliliği standart oranı ise %19,69 seviyesinde bulunmaktadır”. Dolar cinsinden bakıldığında öz kaynak toplamının yaklaşık 96 milyar dolar olduğu hesaplanabilir.
2024 yılında sektörün net kârı 620,5 milyar TL idi; buna göre net kâr artışı 319,7 milyar TL ya da %51,5 düzeyinde gerçekleşmiştir.
“Banka sahiplik grupları ayrımında, Aralık 2025 dönemi itibarıyla yerli özel ve yabancı banka gruplarının sermaye yeterliliği standart oranları sırasıyla %19,39 ve %21,23 olup sektör ortalamasının üzerindedir”.
Bilanço dışı büyüklükler
Bilanço dışı büyüklükler, banka aktif ve pasiflerinde yer almayan diğer büyüklüklerdir; bankanın müşterilerine verdiği teminat mektupları, akreditifler, kredi limitleri ile müşteriler adına saklanan değerli kâğıtlar, kredi karşılığı teminat olarak gösterilen varlıklardır. Bunların da önemli işlevleri olduğu, bunlar olmadan burjuvalar açısından yapılan ticaret ve yatırımların eksik kalacağı açıktır.
“Aralık 2025 dönemi itibarıyla, gayri nakdi kredilerin büyüklüğü 9.000 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.
Aralık 2025 dönemi itibarıyla, gayri nakdi krediler içerisinde teminat mektupları %77 ile en büyük paya sahipken, akreditif kredilerinin payı %12’dir”.
Bunlar özellikle ihale işlemleri ve dış ticarette önemli bir yere sahiptirler.
Genel anlamda swap, iki tarafın belirli bir süre için farklı para birimlerini, varlıkları veya faiz oranlarını karşılıklı olarak değiştirdiği (takas ettiği) bir finansal işlemdir. Amaç, kur veya faiz riskinden korunmak ya da likidite (nakit) ihtiyacını karşılamaktır. Bankalar bu işlemleri likidite sağlama ve risk yönetimi için kullanırken, merkez bankaları döviz likiditesi sağlamak, rezerv yönetimi yapmak ve piyasa istikrarını desteklemek amacıyla kullanırlar.
Piyasaya döviz likiditesi sağlamak amacıyla merkez bankaları kendi rezervlerini kullandığında, ellerinde sınırlı olarak bulunan döviz rezervlerini tüketebilirler. Bunu engellemek için ülkeler swap kanalıyla piyasaya döviz likiditesi sağlayabilirler.
Bu uygulama, küresel çapta 1970’li yılların sonlarında yaşanan döviz kurlarındaki hareketlilik sonucu 1980’li yılların başında ilk olarak Birleşik Krallık’ta uygulanmaya başlanmış ve 1980’li yıllar içinde büyük ölçüde gelişme göstermiştir. Günümüzde en fazla kullanılan vadeli işlem piyasası aracı haline gelmiştir.
Swap uygulaması Türkiye’de ilk kez 16 Temmuz 1985 tarihinde Merkez Bankası ile ticari bankalar arasında gerçekleşmiştir. Bu tarihten sonra yerli kuruluşlar arasında olduğu gibi yerli ve yabancı kuruluşlar arasında da swap anlaşmaları yapıldığı görülmekle birlikte, bunun yaygın olarak uygulandığı söylenemez.
Uygulamanın yaygınlaşması 2011’den sonraki döneme denk geliyor. 2011 yılında TCMB ile Pakistan Merkez Bankası arasında 1 milyar dolara eşdeğer yerel para birimleri tutarında; 2012 yılında Çin Merkez Bankası (PBC) ve TCMB arasında 3 milyar dolara eşdeğer yerel para birimleri ile swap anlaşmaları yapılmıştır. Çin ile iki kez yenilenen anlaşma sonucu ilk para takası 2020 yılında gerçekleşmiştir.
T.C. Merkez Bankası bünyesinde, 31 Ağustos 2018 tarihinde döviz karşılığı TL swap piyasası açılmasına karar verilmiş ve Kasım 2018’de piyasa faaliyete geçmiştir. Devamında ticari bankaların da swap yapabilmesine izin verilmiş, ancak BDDK yapılacak swap tutarının ilgili bankanın sermayesinin %25’ini aşmaması kararını almıştır.
2018 yılında TCMB Katar ile bir swap anlaşması gerçekleştirmiş, 3 milyar dolar karşılığı eşdeğer yerel para birimleri olarak saptanan anlaşma 2020 yılında 15 milyar dolara kadar yükseltilmiştir.
Yine Ocak 2022’de, TCMB, BAE Merkez Bankası’yla 18 milyar dirhem ve 64 milyar TL’lik ve Ekim 2025’te 198 milyar lira ve 18 milyar dirhemlik ikili para takası (SWAP) anlaşması imzalamıştır.
Türev dışı işlemlerin bilanço dışı büyüklükler arasında önemli yer tuttuğu görülüyor.
“Aralık 2025 dönemi itibarıyla toplam türev alım tutarı 12.358 milyar TL, toplam türev satım tutarı 12.204 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.
Bilanço dışında yer alan türev işlemlerin %44’ü swap para işlemlerinden, %28’i swap faiz işlemlerinden ve %5’i vadeli döviz işlemlerinden oluşmaktadır”.
Swap işlemlerinin Merkez Bankası’nın dengesi açısından özellikle pandemi sonrasındaki dönemde önemli rol oynadığı görüldü.
Bir bütün olarak 21 trilyon TL üzerinde bir boyuta ulaşan bilanço dışı büyüklüklerin Türk bankacılık sektöründe önemli bir noktaya ulaştığı görülüyor. Bunun %10’luk bölümü yabancı para ile yapılan işlemlerden oluşuyor: “Aralık 2025 dönemi itibarıyla, bankacılık sektörünün bilanço dışı yabancı para pozisyonu 2 trilyon TL’nin biraz üzerindedir”.
Türk banka sektörünün küresel sistemdeki konumu
Türk Bankalar Birliği birkaç yıl önceki verilerle AB ülkeleri nezdinde bir kıyaslama yapmıştır (https://www.tbb.org.tr):
“Temel Ekonomi ve Bankacılık Göstergeleri Türkiye – AB Ülkeleri Ekim 2023”
Buna göre;
“Bankacılık sektörü 720 milyar euro olan aktif toplamı ile 13’üncü sıradadır. AB ortalaması 1.552 milyar euro, AB gelişmekte olan ülkeler ortalaması ise 221 milyar eurodur.
Toplam aktiflerin gayri safi yurtiçi hasılaya oranı yüzde 96 düzeyindedir. AB ortalaması yüzde 274, AB gelişmekte olan ülke ortalaması ise yüzde 87 düzeyindedir.
Kredilerin gayri safi yurtiçi hasılaya oranı yüzde 50’dir. AB ortalaması yüzde 169, AB gelişmekte olan ülke ortalaması ise yüzde 52 düzeyindedir”.
2022 yılı itibarıyla, Türkiye’de “Mevduatın gayri safi yurtiçi hasılaya oranı yüzde 59’dur. AB ortalaması yüzde 159, AB gelişmekte olan ülkeler ortalaması ise yüzde 61’dir.
Yüzde 62 olan mevduatın pasifler içindeki payı AB ortalaması olan yüzde 58’nin üzerindedir.
Bankacılık sektörü 71 milyar euro ile öz kaynak büyüklüğünde 11’inci sıradadır. AB ortalaması 108 milyar euro, AB gelişmekte olan ülkeler ortalaması ise 25 milyar eurodur”.
Bir yıl sonrası ile ilgili yapılan kıyaslama alttaki göstergeye şöyle yansıtılmıştır:
AB ve Türkiye Seçilmiş Göstergeler (2023)
| AB ortalaması % | Türkiye % | |
| Aktif / GSYİH | 256 | 89 |
| Kredi / GSYİH | 157 | 44 |
| Mevduat / GSYİH | 146 | 56 |
Bu verilerden şunları saptayabiliyoruz:
AB ülkeleri ile kıyas halinde Türk bankacılık sektörü bazı göstergelerde AB gelişmekte olan ülkeler grubuna yakın, bazılarında onun üzerinde, ama her halükârda gelişmiş ülkeler banka sektörünün epey gerisinde konumlanmış durumdadır.
Aktif toplamında AB ülkeleri ortalamasının %46,4’ü düzeyinde, AB gelişmekte olan ülkeler ortalamasının ise epey üzerinde (3,25 kat gibi) yer almaktadır.
Öz kaynak büyüklüğü açısından da benzer bir durum bulunmakla birlikte, burada AB ortalamasına daha yakın bir pozisyondadır (ortalamanın %65,74’ü). Mevduatın pasifler içindeki payında AB ortalamasının biraz üzerinde konumlanmıştır. Diğer iki kıstasta AB gelişmekte olan ülkeler düzeyinde bir yere sahiptir.
Aşağıdaki çizelgede sıralama hem aktif büyüklüğüne hem de aktiflerin GSYH içindeki payına göre yapılmıştır.
Bankacılık Göstergeleri (2022)
| Aktifler (milyar avro) | Aktifler / GSYİH (%) | |
| Lüksemburg | 1.374 | 1.759 |
| Fransa | 11.511 | 436 |
| Danimarka | 1.324 | 348 |
| İrlanda | 1.569 | 310 |
| Hollanda | 2.871 | 300 |
| İsveç | 1.641 | 292 |
| Finlandiya | 776 | 289 |
| Almanya | 10.518 | 271 |
| Kıbrıs | 68 | 251 |
| Malta | 42 | 244 |
| Belçika | 1.276 | 232 |
| Avusturya | 1.017 | 227 |
| İspanya | 2.974 | 224 |
| İtalya | 3.968 | 208 |
| Portekiz | 431 | 180 |
| Yunanistan | 328 | 157 |
| Çek Cumhuriyeti | 371 | 134 |
| Hırvatistan | 78 | 117 |
| Macaristan | 183 | 108 |
| Estonya | 38 | 106 |
| Slovakya | 114 | 104 |
| Bulgaristan | 82 | 97 |
| Türkiye | 720 | 96 |
| Polonya | 607 | 92 |
| Slovenya | 52 | 91 |
| Litvanya | 57 | 86 |
| Letonya | 27 | 69 |
| Romanya | 154 | 54 |
| AB | 43.452 | 274 |
Türkiye’nin çizelgede 2022 yılı için aktifler/GSYH oranına göre sıralamada 23. ve aktif büyüklüğüne göre sıralamada ise 13. sırada yer aldığını görüyoruz. AB ülkeleri ortalamasını sadece 6 ülke aşabilmektedir. Almanya ve Fransa’nın ortalamayı yukarı çeken ülkeler olduğu dikkat çekiyor.
Veriler yıldan yıla farklılık göstermektedir. Bununla birlikte bu tek yıllık veri bile bize doğruya oldukça yakın bir fikir verebilir.
Yukarıdaki çizelgede görülen, Türkiye’nin, AB ülkeleri ile kıyaslanmasındaki konumdur. Küresel çapta bakıldığında Türk bankacılığının daha da gerilere düşeceği açıktır; güçlü bir dizi ülke bankacılığı üst sıralarda yer alır. AB dışındaki G-7 ülkelerinin; ABD, Birleşik Krallık, Japonya ve Kanada’nın bankacılıktaki aktiflerinin daha yüksek olduğunu biliyoruz. Bunlar dışında G-20 içinde yer alan bazı büyük güçlerin de banka aktiflerinin Türk bankacılık aktiflerinden fazla olduğunu görüyoruz; Çin, Hindistan ve Rusya için de bu böyledir. Baktığımızda İsviçre, G. Kore, Brezilya ve Suudi Arabistan gibi ülkelerin de Türkiye’den daha yukarıda yer aldıkları görülüyor.
Böylece küresel çapta kıyaslama yapıldığında Türkiye’nin sıralamada daha gerilere düştüğü, ilk 25 ülke içinde yer bulamadığı, biraz daha geride yer aldığı görülüyor. Bankaların bilanço büyüklüğü onların gücü açısından önemli bir veridir. Bilanço içinde yer alan aktifler, aktiflerin büyüklüğü mali gücü yansıtır.
Burada dikkat edilmesi gereken bazı hususlar da bulunuyor. Aktif büyüklük güç açısından önemli bir veridir ama onun bileşenleri, bu bileşenlerin nelerden oluştuğu, bunların sağlamlığı, kalitesi, nakit paradan mı yoksa değerli kâğıtlardan mı oluştuğu ve benzerleri önem taşımaktadır. İkinci durumda –hisse senedi, borç tahvilleri ve benzerleri- bunların ne denli hızlı ve kârlı biçimde nakde döndürülme olanağı olduğu hesaba katılmaya başlanır. Bunun dışında yine aktiflerin kalitesi bakımından, bunların şişirme varlıklar olup olmadığı, türev varlıklardan oluşup oluşmadığı da son derece önemlidir.
Tek başına aktif büyüklüğü ve bu açıdan güç değerlendirilmesi yanıltıcı sonuçlar da doğurabilmektedir. Çünkü aktifler bağlamında çok “güçlü” görünen bankaların birdenbire battıkları durumlar hiç de az değildir. Bu olguları yakın geçmişte de bolca, özellikle de birkaç büyük ABD bankası ve 2023’te İsviçre’nin en büyük bankalarından Credit Suisse örneklerinde gördük.
Burada belki Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK)’nun işlevleri ve etkileri açısından Türk bankacılık sektöründe önemli bir yere sahip olduğuna değinilmelidir. 1999 yılında kurulmuş olmasına karşın görevini, yetkileri de artırılmış biçimde, 2001 bunalımı sonrasında etkin bir şekilde yerine getirdiği ve bunların sektördeki olası bunalımları minimize ettiği düşünülebilir. Bilindiği gibi 1999 sonu ile 2000 başında 7 banka TMSF’ye devredildi. 2001’de aynı şey 24 bankaya uygulandı. 2011 yılında TBB tarafından yönetilen Bankacılık Risk Merkezi adında bir kurum devreye alındı. Bu merkez sayesinde banka ve banka dışı finansal kurum müşterilerinin mali durumu, finansal geçmişleri kayıt altına alınıyor ve müşterilerin kredi talepleri bu veriler ışığında değerlendiriliyor.
Değerlendirmeye alınabilecek daha bir dizi unsur bulunuyor. Örneğin banka aktiflerinin ülke nüfusu ile ilişkisine bakılabilir. Kişi başına düşen banka aktifi de bir veridir. Nüfusu görece oldukça fazla olan -Çin, Hindistan ve benzeri- ülkelerin banka aktiflerinin, nüfusu oldukça düşük olan ülkelere göre fazla olması beklenir. Ve bu iki ülke için bu durum geçerlidir ama onlarda da kişi başı aktifler düşüktür. Türkiye’den daha fazla nüfusa sahip Meksika’nın banka aktifleri ise Türk bankacılık aktiflerinin gerisinde kalmaktadır.
Ancak yukarıdaki çizelgede yapılan sıralamada görüldüğü gibi hem aktifler hem de aktifler/GSYH sıralamasında, nüfus açısından oldukça küçük olan Lüksemburg, Türkiye’nin üzerinde yer almaktadır. Böyle küçük bir ülkenin görece büyük banka aktiflerine sahip olması dikkat çekicidir. Demek ki burada başka unsurlar da işin içinde yer almaktadır. Bazı ülkeler bankacılıkta hayli ilerlemişler ve bünyelerinde yabancı ülkelerden bol miktarda mevduat ve benzeri kaynak toplama becerisi göstermişlerdir; aynı şey aslında irili ufaklı tüm gelişmiş ülkeler için de geçerlidir. Ama bakıldığında bunların çoğunda öz kaynak oranının Türkiye’nin altında kaldığı görülür. Örneğin Lüksemburg öz kaynaklar sıralamasında Türkiye’nin gerisinde, hemen ardında yer almaktadır.
Kıyaslamada bankacılık sisteminde gerek doğrudan yabancı sermayeli bankalar gerekse yabancıların bankalarda tuttuğu mevduat biçiminde ne kadar yabancı sermaye bulunduğu da önemli bir kıstastır. Bu ve benzeri veriler ve kıstaslarla bankacılık sistemi kıyaslamalı olarak değerlendirilebilir. Ama bütün bunların yanında, küresel güç dengelerinde bunların önemli bir unsur olması ile birlikte, sonuç çıkarmak için tek başına yeterli olmadıkları gözden kaçırılmamalıdır. Sonuçta bu mali güç; ekonomik, askeri ve benzeri güç ile birlikte ele alınıp değerlendirildiğinde anlam kazanır.
Böyle bakıldığında, örneğin AB ülkeleri ile kıyaslamada, Türkiye’nin banka aktifleri sıralamasında 13. olmasının tek başına kıstas olarak ele alınması pek bir şey ifade etmez. Güç dengeleri bağlamında orada Türkiye dışında yer alan toplam 27 ülke içinde dikkate alınması gereken Fransa, Almanya, İtalya, İspanya gibi ülkelerdir. Bunlar dışında AB’de yer almayanlardan ABD, Çin, Birleşik Krallık, Hindistan, Japonya, Rusya gibi ülkeler de dikkate alınmalıdır.
Küresel bankacılık aktifleri sıralamasında ilk 100 banka içinde en çok bankası bulunan ülkeler ve sahip oldukları banka sayısı şöyle (“S&P Global Market Intelligence Report” 2025 yılı itibariyle): Çin 21, ABD 13, Japonya 8, Kanada, Fransa, Birleşik Krallık 6’şar, G. Kore 5, Avustralya, Almanya 4’er, Brezilya, Hollanda, Singapur, İspanya 3’er, Hindistan, İtalya, Rusya, İsviçre 2’şer, Avusturya, Belçika, Danimarka, Finlandiya, Katar, İsveç, Birleşik Arap Emirlikleri 1’er banka. Türkiye bankaları ilk 100 içinde bulunmuyorlar.
Aktif büyüklük sıralamasına göre bakıldığında ilk 10 banka içerisinde en üstte 4 Çin bankası yer alıyor, onları 2 ABD bankası izliyor. Sonrasında sırasıyla 1 Birleşik Krallık, 2 Fransız ve 1 Japon bankası yer alıyor. Avrupa’nın en büyük ekonomisi Almanya’nın en büyük bankası Deutsche Bank bu sıralamada 24. sırada yer buluyor; İspanya ve Kanada’dan birer banka ondan daha üst sıralarda yer buluyor.
İlk 10 bankanın aktif büyüklükleri 2,7 ile 7,6 trilyon dolar arasındadır. Kıyaslama kabilinden en büyük Türk bankalarında aynı yıl aktif büyüklüğü yaklaşık şöyle (trilyon TL olarak ve parantez içindekiler milyar dolar olarak): Ziraat Bankası 8.500 (197.700), Vakıflar Bankası 5.400 (125.600), İş Bankası 4.600 (107), Halk Bank 4.300 (100), Garanti Bankası 3.800 (88.400). Dünyanın büyükleri ile karşılaştırıldığında aradaki muazzam fark görülüyor. Üç devlet bankası bir araya getirildiğinde ancak dünya sıralamasında 85. sırada yer alabiliyor.
Gelişim yönünü gösteren birkaç kıyaslama
Burada gelişmiş ülkelerle aradaki farkın ve gelişme yönünün daha iyi görülmesi için bir karşılaştırma yapabiliriz. Örneğin, AB’nin en büyük ekonomisi, dünyanın başta gelen ekonomilerinden biri ve nüfus açısından Türkiye ile benzer büyüklükte olan Almanya’nın verileri ile kıyaslama yapalım.
Almanya banka aktifleri Ekim 2010 itibariyle 7.500 trilyon avroya yakındı. Türkiye’de ise bu, 1.200 trilyon TL (yaklaşık 510 milyar avro) düzeyinde bulunuyordu. Bu veriler iki ülke arasındaki büyük farkı ortaya koyuyordu; Almanya’nın banka aktifleri Türkiye’nin aktiflerinin 14,7 katı düzeyinde idi.
AB ülkeleri 2022 yılı verileri ile Türkiye’nin verilerinin sıralandığı yukarıdaki çizelgede her iki ülkenin aktiflerini karşılaştırırsak, her iki ülkede de aktiflerin 2010 sonrasındaki süreçte aynı oranda artmış olduğunu ve aradaki farkın korunduğunu görürüz.
Günümüze geldiğimizde durum biraz farklılaşmış olmakla birlikte, bu da iki yönlü olarak değişmez değildir.
Almanya Merkez Bankası Bundesbank’ın Ocak 2026 tarihli aylık raporuna göre (bundesbank.de – Monatsbericht Januar 2026) Kasım 2025 itibariyle Almanya’nın toplam banka aktifleri 11 trilyon avro olmuştur. Türkiye’de ise bölümün başında verdiğimiz gibi bu tutar 885 milyar avrodur. Türk bankacılığındaki aktif artışı görece daha yüksek oranda gerçekleşmiş, aradaki fark 12,43 kata gerilemiştir. Aradaki fark biraz azalmış olmakla birlikte hâlâ çok yüksektir ve kapanmaktan son derece uzaktır. Tabii burada Almanya gibi büyük emperyalist bir güç ile karşılaştırma yapıldığı unutulmamalıdır.
Türkiye’de yüzde olarak artışın görece yüksek olduğu söylenebilir. Almanya banka aktifleri 2010-2025 arası 15 yıllık sürede %46,7 artmışken, Türkiye’de bu artış %73,5 olmuştur (her iki ülkedeki artış avro üzerinde hesaplanmıştır). Yüzde olarak artış Türkiye’de daha fazladır, ancak parasal tutar olarak bakıldığında Almanya’da artış 3.500 milyar avroyu bulurken, Türkiye’de sadece 375 milyar avrodur.
Kapitalist ülkelerdeki tek tek kapitalist işletmelerin süreç içindeki gelişmeleri ülkenin gelişmesi ile aynı düzeyde ve aynı hızda olmaz. Kapitalizmin eşitsiz ve dengesiz gelişme yasasının burada etki göstermeyeceği düşünülemez. Bu nedenle burada her iki ülkenin iki en büyük bankasını kıyaslamak yerinde olur. Her iki ülkenin en büyük bankalarını karşılaştırdığımızda görünüm şöyledir:
Almanya’nın en büyük bankası Deutsche Bank, AB bankaları sıralamasında 8. durumdadır. Dünya sıralamasındaki yeri ise epey gerilerde, 24. sıradadır. 2010 yılında Deutsche Bank’ın aktifleri 1.906 milyar avro idi; bu o günkü çapraz kur ile 2.428 milyar dolar oluyor. Türkiye’deki en büyük banka olan Ziraat Bankası’nın aktifleri ise 150,5 milyar TL kadardı. Bu o günkü kur ile 100 milyar dolar tutuyordu. Deutsche Bank’ın aktifleri, Ziraat Bankası’nın aktiflerinin 24,3 katı idi.
2023 yılına geldiğimizde, (Deutsche Bank için elimizde 2023 yılının verileri var) Deutsche Bank’ın toplam varlıkları (Toplam varlıkların aktifler anlamına geldiği biliniyor.) 1.621.110 milyar ABD doları kadardır.
2023 yıl sonu itibariyle Türkiye’deki en büyük banka olan Ziraat Bankası’nın aktifleri, bir önceki yıla göre 2 kat artışla 3.800 trilyon TL’yi bulmuştur. Bu 131 milyar dolara karşılık geliyor. Aradaki fark 12,3 kata inmiştir. Süreç içinde Deutsche Bank’ın aktiflerinde azalma, Ziraat Bankası’nın aktiflerinde artış gözlenmiştir.
Bu kıyaslamalar özelinde bir yandan gelişmenin yönünü görüyoruz; Türk bankacılığında gelişme, büyüme yönünde görece daha güçlüdür. Ama öte yandan aradaki büyük farkın kapanmaktan henüz uzak olduğu, bunun yavaş ilerlediği de açıkça görülüyor. (Sonraki 2 yıllık süreçte de büyüme yönlü gelişmeler yaşandı. Eylül 2025 itibariyle Ziraat Bankası aktifleri katlanarak 7.900 trilyon TL’ye çıktı. Bu o günün kuru ile 192 milyar $ anlamına geliyor. Dolar cinsinden hesaplandığında da %50’ye yakın bir artış olduğu görülüyor. Deutsche Bank ile ilgili ise son olarak 2025 yılında kârını bir önceki yıla göre 4,7 kat gibi yüksek bir oranda artırdığı, ama hakkında kara para aklama suçlaması ile ilgili soruşturma başlatıldığı haberleri var; suçlamanın Abramovich ile ilgili olduğu söyleniyor.)
Almanya’da ve Türkiye’de bankacılıktaki yabancı sermaye oranları
Bundesbank’ın yukarıda belirttiğimiz raporundaki verilere göre, Kasım 2025 itibariyle Almanya’da banka aktiflerinin 2.645 milyar avroluk bölümü yabancı sermayeli bankalarda yer alıyor. Bu, tüm banka aktiflerinin %24’ü anlamına geliyor.
Türkiye’deki büyük bankaların büyük çoğunluğunda (Garanti BBVA hariç) yabancı sermaye bulunmazken Alman Deutsche Bank’ta %15 civarında yabancı ortak bulunmaktadır. Borsada işlem gören hisselerinin %55’i yabancı ülke yurttaşlarının elindedir (DB.com – investor–relations).
Türkiye Bankalar Birliği 2024 yılı raporunda “Türkiye’de Bankacılık Sektörü Sermaye Yapısı” (Eylül 2023, yüzde olarak) verilmiştir (tbb.org).
| 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | |
| Yabancı | 24 | 22 | 22 | 23 | 24 |
| Yurtiçi yerleşik | 52 | 57 | 55 | 59 | 59 |
| Kamuya açık | 23 | 22 | 22 | 18 | 17 |
Kaynak: TBB
Türk bankacılığında yabancı sermaye oranı ilginç bir tesadüfle, Alman bankacılığındaki yabancı sermaye oranı gibidir.
Bankalar, bir yandan bünyelerine menkul değerleri toplarken diğer yandan öz kaynaklarına bağlı olarak menkul değer ihracı da yaparlar.
Eylül 2023 itibarıyla, banka öz kaynaklarını temsil eden hisselerin %17’si Borsa İstanbul’da (BİST) işlem görmektedir. Hisselerin %59’u yerleşiklerin, kalan %24’ü ise yerleşik olmayanların sahipliğindedir. Geçen yıl sonuna göre, yerleşiklere ait hisselerin payı değişmezken, kamuya açık hisselerin payı 1 puan azalmış, yerleşik olmayanların payı ise 1 puan artmıştır.
“…yurtdışında yerleşiklere ait mevduat, kalkınma ve yatırım bankalarının öz kaynaklarının toplam öz kaynaklara oranı yüzde 27’dir. Yurtdışı yerleşiklere ait 31 bankanın ana sermayedarları toplam 21 ülkede yerleşiktir”.
Bu ülkeler Ortadoğu ve Kuzey Afrika (9 ülke, 12 banka), Avrupa (6 ülke, 9 banka), Asya (5 ülke, 6 banka) ve ABD (3 banka) olarak dağılmaktadır. Ayrıca bir bankanın ana sermayedarları uluslararası kuruluşlardır.
Buradan Türkiye’deki yabancı sermayeli bankaların ana ülkeler bağlamında oldukça çeşitlilik gösterdiğini görüyoruz. Türk banka sektörüne yatırım yapan sadece birkaç emperyalist büyük güç değildir. Ve bu durum, eski dönemlerle kıyaslandığında ciddi bir fark ortaya çıkarmıştır. Bu fark, Türk burjuvazisinin elini rahatlatan niteliktedir. Eskiden Türk burjuvazisi bu açıdan birkaç büyük güce bağımlı olmak gibi bir zorunlulukla karşı karşıya kalırken, günümüzde para sermaye farklı ellerde de birikmiş durumdadır. Dolayısıyla örneğin artık Ortadoğu ve Kuzey Afrika’dan 12 banka Türkiye’de yatırım yapmış durumdadır.
Yabancı bankaların bir bölümünde Türk sermayesi de yer almaktadır; bu bankalar, sermayelerinin çoğunluk oranı açısından yabancı banka olarak değerlendirilirler. Örneğin “Arap Türk Bankası”nın büyük ortağı Libyan Foreign Bank’tır ama bu bankaya Türk bankaları da ortaktır.
Türk burjuvazisi finans darboğazını nasıl “aşıyor”?
Burjuvazinin zayıf yanlarından birinin –hatta belki en zayıf yanının– finansal sistem olduğunu söyleyebiliriz. Öte yandan ülkeler karşılaştırmasında bu konunun göreceli bir durum olduğu da görülüyor. Bir dizi değişken temelinde bakıldığında, Türk bankacılığından ileri konumda olan ülkeler olduğunu tespit ediyoruz. Bu ülkelerin bazıları bankacılıkta daha ileri konumda olmalarına karşın, güç konusuna bir bütün olarak, diğer unsurlarla birlikte bakıldığında, bunların daha geride konumlandığı görülüyor.
Daha gelişmiş finans sistemine, birikmiş para sermayeye sahip olup güç dengeleri bağlamında Türkiye’nin gerisinde olan bu devletleri de küçümsememek gerekir ve bunların kuşkusuz küresel sistemde bir işlevleri de vardır.
Türk burjuvazisinin gerek ülke GSYİH’nı daha hızlı artırabilmek gerekse de yayılmacılığı daha rahat yapabilmek açısından daha büyük parasal kaynaklara ihtiyacı olduğu açık. Verili durumda bile bankacılık sektörünün yurt dışı varlık ve yükümlülüklerine, net borcuna baktığımızda bunu rahatlıkla görebiliyoruz; bankacılık sektörü örneğin yurt dışına kredi de vermektedir ama aldığı kredi verdiği krediden fazladır.
Bankacılık Sektöründe
| Dış varlıklar | Dış Yükümlülükler |
| 67 milyar dolar | 169 milyar dolar |
(tbb.org.tr –bankalarımız 2024)
Burjuvazinin, finansal alandaki gereksiniminin bir bölümünü –toplam krediler içinde oran olarak küçük olsa da– yurt dışından kredi veya borç kullanarak karşılamakta olduğunu görüyoruz.
Türk burjuvazisi diğer alanlardaki gücünü de kullanarak, görece büyük boyutta parasal kaynaklara sahip ülkelerin bazıları ile ilginç birliktelikler geliştirmektedir. Yukarıda değinildiği gibi Türk bankacılık sistemine yatırım yapmış olan Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkeleri ile böyle ilişkiler geliştiriliyor ve böylece “geleneksel” finans kaynağı durumunda olan Batılı emperyalist güçlerin alışılagelmiş koşullu ve dayatmacı davranışlarına bir denge bulunmaya çalışılıyor. Örneğin Katar sermayesi, büyük finansman gerektiren savaş araçları ihracatında kredi sağlıyor (Endonezya’ya fırkateyn ihracatı örneğinde Katar, “Kalkınma Yolu Projesi”nde Katar ve BAE işin finansman ayağında yer alıyorlar.).
Batılı emperyalistlerin bu tipte ihracata ya da girişimlere destek verdiği görülmüş değildir, tersine, engel çıkarmaları beklenen davranış biçimidir. Bazı durumlarda onların çıkarlarıyla çelişmeyen girişimlere kendilerinin de katılmaları koşuluyla destek verebilirler, o da ipleri kendi ellerinde tutmak koşuluyla.
Hemen her alanda olduğu gibi savaş araç gereç üretiminde Batılı emperyalistler Türk burjuvazisinin önüne her tür engellemeyi koymuşlardır. Bunun nedeni burada uzun uzadıya üzerinde durmayı gerekli kılmayacak biçimde açıktır. Sorun Türk burjuvazisi tarafından aşılmaya başlandığından, bu defa emperyalist büyük güçler yurt dışında bu ürünlerin yayılmasını engellemeyi gerekli görmüşlerdir. Türk burjuvazisi de bu engelleri aşmaya yönelik girişimlerde bulunmak, bu doğrultuda stratejiler geliştirmek zorunluluğu karşısındadır.
Türk burjuvazisi, son dönemde böylesi engellemeleri ve finansal dar boğazı aşmanın çözüm yolu olarak paranın bol olduğu Körfez ülkeleri ile stratejik ortaklıklar geliştiriliyor; geliştirdiği yetenekleri paylaşma karşılığında bu ülkelerden finans alanında destek sağlamayı bekliyor.
Benzer stratejik yaklaşımlar Batılı ülkelerle de geliştirilmeye çalışılıyor, ama burada belli alanlarla sınırlı iş birlikleri oluşturulduğunu görüyoruz ve bunların artarak sürme potansiyeli ve olasılığı bulunuyor. Burada belirleyici olan unsur, Türk burjuvazisinin geliştirdiği yeteneklerle böyle stratejileri uygulayabilecek düzeye gelmiş olmasıdır.
İşin en önemli ve can alıcı yanı ise Türk burjuvazisinin emperyalist büyük güç ya da güçlerin ciddi baskıları; finansal ambargo ve yaptırımları karşısında bunların üstesinden ne denli gelebileceğinde düğümleniyor. Bunun yanıtını burada kısaca verebilmek pek olanaklı değil ve küresel sistemdeki çelişmeleri, bunların yansımalarını, son gelişmeleri dikkate alan kapsamlı ve uzun bir analizi gerekli kılıyor. Ama tarihsel tecrübeler, Türk burjuvazisinin yaşamsal çıkar olarak saydığı gelişmeler söz konusu olduğunda, gücü oranında çok şeyi göze alabileceğini gösterdiğini belirtelim.
Banka dışı finans
Finans kaynaklarının bankacılık dışında da çeşitli mekanizmalar ve araçlarla seferber edilmesi söz konusudur. Aşağıda bunlara değinilecektir.
Finansal Kurumlar Birliği (FKB) verilerine göre, “2025 yılının ilk dokuz ayında banka dışı finans sektörünün bazı konsolide finansal göstergeleri” şöyledir:
İşlem hacmi: 2 trilyon 550 milyar TL.
Aktif toplamı: 1 trilyon 464 milyar TL.
Öz kaynak büyüklüğü: 294 milyar TL.
Müşteri sayısı: 6 milyon 554 bin.
Görüldüğü gibi burada bankacılık sektörü dışında, onun aktif büyüklüğün %3,25’i kadar bir aktif büyüklük oluşmuş durumdadır. Bazı alt sektörlerin performansları şöyle verilmiştir:
Tasarruf finansman sektörünün işlem hacmi %251 artışla 732,6 milyar TL’ye, aktif büyüklüğü ise %250 artışla 238,7 milyar TL’ye ulaşmıştır.
Factoring sektörünün işlem hacmi %58 artışla 1 trilyon 311 milyar TL, öz kaynaklar %68 artışla 85 milyar TL olmuştur.
Finansman sektörünün işlem hacmi %57 artışla 301,6 milyar TL, aktif büyüklüğü %56 artışla 277,2 milyar TL kadardır.
Finansal kiralama sektörünün öz kaynakları %58 artışla 87,3 milyar TL’yi bulmuştur.
Varlık yönetim şirketlerinde aktif büyüklük %59 artışla 46,8 milyar TL, öz kaynaklar %48 artışla 19,1 milyar TL olmuştur”.
Sigorta sektörü
Finansal Kurumlar Birliği (FKB) kaynaklarına göre 2025 yılı banka dışı sigorta sektörü şu şekilde değerlendirilmektedir:
Prim Üretimi: 2025 yılının ilk altı ayında brüt yazılan primler %51 artarak 601 milyar TL’ye, direkt primler ise %53 artarak 562 milyar TL’ye yükselmiştir.
Büyüme: Hayat sigortası dışı branşlarda %8,22, hayat sigortası branşında %26,48 ve sektörde toplam %10,19 reel artış kaydedilmiştir.
Kârlılık: Sektörün ilk altı ayda 85 milyar TL net kâr elde ettiği ve öz sermaye kârlılığının %50 olduğu belirtilmiştir. Hayat sigortası dışı şirketlerde kârlılık oranı %44, hayat sigortası şirketlerinde ise %73 olarak açıklanmıştır.
Yeni Gelişmeler: Zorunlu Afet Sigortası’nda bina içindeki eşyaların da güvence altına alınacağı yasal düzenlemeler planlanmaktadır. Ayrıca, dijitalleşme ve teknolojik gelişmeler sektörün önemli gündem maddelerindendir.
Türkiye Sigorta Birliği Başkanı Uğur Gülen, sektörün 2025 yılı ilk çeyreğinde prim üretiminde %52, aktif büyüklükte %57 ve teknik kârlılıkta %38 artış gösterdiğini belirterek, sektörün 303 milyar TL prim üretimi ve 2,6 trilyon TL’lik aktif büyüklüğe ulaştığını açıklamıştır.
Sigorta sektörü, 2025 yılında enflasyon ve faiz oranlarındaki değişimlere bağlı olarak bir kârlılık sınavı ile karşı karşıya olsa da teknoloji, yeni ürünler ve dijitalleşme gibi alanlarda büyüme potansiyeli taşımaktadır”.
Bireysel Emeklilik Sistemi (BES)
Burjuvazinin finansal sistemini sağlamlaştırma, yeni kaynaklar bulma yollarından biri de BES sistemidir. Bu sistem ileriye dönük getiri vaadi ve devlet katkısı gibi uygulamalarla cazip duruma getiriliyor, bireysel katılım yeterli görülmediğinde zorunlu duruma getirilerek sürdürülüyor. Fon, ücretliden bile kesinti yapılarak bunların burjuvazinin hizmetine sunulmasına aracı olmaktadır. Günümüzde 10 milyon üzerinde bireyin bu sisteme katılımı sağlanmıştır.
Açıklanan verilere göre 2025 yılında BES’in ortalama getirisi %60,90’dır. Yani BES geçen sene enflasyonun 30 puan üzerinde getiri sağlamıştır.
BES sistemi değişik finans kurumları aracılığı ile yürütülmektedir. Bu kurumlar bünyelerinde topladıkları fonu, çeşitli menkul değerlere ve altın gibi değerli madenlere yatırarak tüm taraflara getiri sağlama uğraşı içindedirler. Kısaca, BES fonları tümüyle kapitalist sisteme entegre edilmiştir.
2025 yılı sonunda Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) toplam fon büyüklüğü 2,2 trilyon liraya (51,16 milyar $) ulaşmıştır. Bu tutar değişik mekanizmalarla egemenlerin hizmetine sunulmuştur.
2011 yılında fon büyüklüğü 2,2 milyar TL (1,16 milyar $) ve 2015 yılında 43 milyar TL (14,8 milyar $) idi. 2011-2026 yılları arasındaki 14 yıllık süreçte dolar değeri üzerinden bile 44 kat artış sağlanmıştır.
Küresel çapta BES fonları 2015 yılında 38 trilyon $ düzeyindedir (2015 yılı verileri dünya çapında hizmet veren büyük bir Hollandalı danışmanlık firması olan KPMG sitesinden – assets.kpmg.com– alınmıştır).
Kapitalist ülkelerdeki BES fonları büyüklüğünün ülkenin gelişme düzeyinden bağımsız biçimde farklı olduğu görülüyor. 2015 yılı için fonların GSYH’ya oranları kıyaslamasına bakıldığında bu açık biçimde görülüyor. Bu oranın, gelişmiş büyük ekonomiler içinde, örneğin Almanya (%6,69), Fransa (%8,7) gibi ülkelerde düşük olduğu görülürken Namibya (%83,1), Botsvana Cumhuriyeti (%47,2) gibi ülkelerde yüksek olduğu görülüyor.
Aynı yıl, oranın yüksek olduğu OECD ülkelerinden sırasıyla Danimarka, Hollanda, İzlanda, Kanada, ABD gibi ülkelerin oranı “ağırlıklı ortalama” olan %123,6’nın üzerindedir. OECD dışı ülkelerde “ağırlıklı ortalama” olan %36,3’ün üzerindeki ülkeler G. Afrika, Namibya, Lihtenştayn, Botsvana Cumhuriyeti ve Hong Kong-Çin olarak sıralanmıştır. 2015 yılında Türkiye’de bu oran %5,5 ile Belçika ve Avusturya gibi ülkelerle benzer düzeydedir.
Günümüze gelindiğinde küresel BES ve emeklilik fonları tutarının 68 trilyon $’a yükseldiğini görüyoruz (www.thinkingaheadinstitut.org). Bu tutarın %91’i ABD başta olmak üzere Birleşik Krallık, Japonya, Hollanda, İsviçre, Avustralya ve Kanada gibi ülkelerde yoğunlaşmıştır. Almanya ve Fransa, görüldüğü gibi bu ülkeler arasında yine yer almıyorlar. Bu iki büyük gücün, finans alanındaki bu araca diğer kapitalist ülkelerdeki gibi önem vermedikleri anlaşılıyor.
Türkiye’deki BES’in küresel emeklilik fonları içindeki payı 2015 yılına göre 2 kat artmış olmakla birlikte –bu, Türk fonunun görece daha hızlı arttığını gösterir– bindelik oranlarla ifade edilebilecek boyuttadır.
TVF (Türkiye Varlık Fonu)
Kapitalist ülkelerin bir bölümünde Varlık Fonu benzeri fonlar oluşturulmuştur ve bunlar da BES gibi benzer işlevleri yerine getirirler. Dünyadaki en büyük varlık fonu, aşağıda değineceğimiz Norveç Varlık Fonu’dur (NVF) ve belki de yıllar sonra oluşturulan Türkiye Varlık Fonu’na (TVF) örnek teşkil etmiştir. NVF’nin kuruluşu 1990 yılına dek giderken, TVF Ağustos 2016’da kurulmuştur.
Kendi internet sitesinde (tvf.com.tr) “TVF portföyünde Türkiye’nin öncelikli 7 sektöründen 36 şirket, 2 lisans ve çeşitli taşınmazlar bulunmaktadır.” bilgisi yer alıyor ve bunların neler olduğu sıralanıyor. Bunlar ya devletin elindeki şirketlerdir ya da TVF’nin bu şirketlere belli oranlarda katılımı vardır.
Fonun %72,97’si finansal hizmetlerden oluşuyor; burada 3 devlet bankası, 3 sigorta şirketi ve Borsa İstanbul yer alıyor. Fonun %10,79’u ulaştırma ve lojistik yatırımlarından oluşuyor; bunlar THY, PTT, İzmir Alsancak Limanı gibi varlıklardır. %10,23’lük bölüm enerji yatırımlarından oluşuyor. Burada Botaş, Türkiye Petrolleri gibi şirketler yanında fon tarafından oluşturulan TVF Rafineri ve Petrokimya yer almaktadır. %3,68’lik bölümü de Teknoloji ve Telekom (Turkcell, Türksat, Türk Telekom) şirketlerinden oluşuyor.
Geri kalan %1,05, devletin elindeki 52 adet taşınmazdan oluşan gayrimenkul, %0,6 Tarım ve Gıda (Çaykur, Kayseri Şeker, Türk Şeker, Türk Tarım), %0,59 Madencilik ve Demir-Çelik (Eti Maden, Türkiye Maden, Kardemir, Türk Altın Holding) ve %0,09 çeşitli şans oyunları ve at yarışları lisanslarından oluşuyor.
Son durumda, TVF’nin durumu ile ilgili olarak, ekonomi kanalı Bloomberght’te şu bilgiler yer alıyor (bloomberght.com, 19.09.2025):
“Türkiye Varlık Fonu (TVF), 2024 yılını 360 milyar dolarlık büyüklükle tamamlayarak dünyanın en büyük 10 varlık fonu arasına girdi.”. “Global SWF” raporundan görüldüğü üzere “TVF’nin konsolide varlıkları 12,7 trilyon TL’ye (360 milyar dolar) ulaştı.”. “Fonun öz kaynakları 2 trilyon TL’ye (58 milyar dolar) yükselirken, yıllık net kârı 371,4 milyar TL (11,3 milyar dolar) oldu. Ayrıca, 1,3 trilyon TL’lik güçlü nakit pozisyonu ve düşük borçluluk oranı, fonun sağlam mali yapısını destekledi”.
“Eylül ayında gerçekleştirilen 1 milyar dolarlık Eurobond ihracına yaklaşık 10 milyar dolarlık talep geldi. Yıl sonunda başlatılan sukuk programı 2025’te 1 milyar dolara ulaştı. Ayrıca, 600 milyon dolarlık murabaha işlemiyle İslami finansman tarafında çeşitlilik artırıldı”.
“Fonun sendikasyon kredisi ise 12 ülkeden 20 bankanın katılımıyla başarıyla sonuçlandı. Bu gelişmeler, TVF’nin uluslararası piyasalarda güvenilir ve istikrarlı bir ihracatçı konumuna geldiğini gösterdi”.
Dünyanın en büyük varlık fonu, Ocak 2026 itibariyle 2.220 trilyon dolar büyüklüğe ulaşan Norveç Varlık Fonu (NVF) ’dur. Bu kişi başına 385.000 dolar büyüklük anlamına geliyor. Fon’un 2025 yılı kârı 247 milyar dolardır. Küresel borsalardaki hisselerin yaklaşık %1,5’ini elinde tutarken 68 ülkede 7.200’den fazla firmaya yatırım yapmaktadır. 2025 sonu itibariyle Türkiye’deki şirketlere 1.700 milyar doların üzerinde yatırım yapmıştır.
Anadolu Ajansı haberinde 79 şirkete yatırım yapıldığı yer alıyor. Başka bir sitede –zraporu.com– 2016 sonu itibariyle 48 şirketin hisse senetlerine 1 milyar dolar yatırdığı haberi mevcuttur. Yani NVF Türkiye’deki yatırımını artırmıştır.
Başlangıçta devlet elindeki petrol ve doğalgaz tekelinden elde edilen gelirlerle oluşturulan fon, devamında diğer alanlara ve diğer ülkelere yapılan yatırımlarla portföy çeşitliliği oluşturarak olağanüstü büyüme göstermiştir.
Küresel en büyük fon olan NVF’nin büyüklüğü TVF’nin 6 katından fazladır. Bununla birlikte kuruluş tarihleri arasındaki çeyrek yüzyıllık fark göz önünde bulundurularak TVF’nin küresel sıralamada ilk 10 içinde yer almasını kendi çapında başarı olarak nitelendirebiliriz.
2007 yılında NVF’nin büyüklüğü, günümüz TVF büyüklüğü kadardı. 2019 yılında 1 trilyon $’ı aştı. Kısaca bu durum bu tip fonların gelişmeye açık olduğunu gösteriyor. Tabii bu kapitalizmin kumar ekonomisi bağlamında böyle; yani yükselme, portföy çeşitliliğinin ne denli “sağlam” olduğuna bağlıdır; ancak, riske ve her an gerilemeye, çöküşe açık olan bir gelişme sağlanabilir. Çok dikkatli yönetildiğinde bunalım dönemlerinde görece koruma altına alınabilir. NVF’nin bu konuda nispeten başarılı olduğu da görülüyor.
Menkul Değerler Borsası
1985 yılının sonunda kurulan İstanbul Menkul Değerler Borsası (İMKB), 2013 yılı Nisan ayında diğer borsalarla birleştirilerek Borsa İstanbul A.Ş. (BİST) oluşturulmuştur. Şirketin %80,6’sına Türkiye Varlık Fonu (TVF) sahiptir. Yabancı sermaye olarak %10’luk payla Katar sermayesi (Katar Yatırım Otoritesi) bulunmaktadır (tr.wikipedia.org).
Borsa değeri, işlemlerin başladığı 1986 yılında 938 milyon dolar, BİST’in kuruluşunun hemen öncesinde Mart 2013’te 230.800 milyar TL (128 milyar dolar), kuruluştan sonra Haziran 2013’te 205.900 milyar TL (108.400 milyar dolar – mkk.com.tr; 2007 yılında 290 milyar dolar –bkz. NNT, sf. 162) idi.
2015 yılında en yüksek borsa değerine sahip 10 ülke; ABD, Çin, Japonya, Hong Kong, Birleşik Krallık, Kanada, Fransa, Almanya, Hindistan, İsviçre olarak sıralanıyor ve borsa değerleri ise 1.617 milyar avro ile 24.014 milyar avro arasında değişiyor (24.05.2015 – www.gevestor.de). İstanbul Borsasının piyasa değeri aynı tarihte yaklaşık 235 milyar dolar idi.
2026 yılındaki sıralamada ilk 4 sıra değişmezken, devamındaki sıralara yükseliş gösteren Tayvan, G. Kore ve Hindistan’ın yerleştiğini; onları sıralamada gerileme gösteren Kanada, Birleşik Krallık, Fransa ve Almanya’nın izlediğini görüyoruz. İsviçre ise Suudi Arabistan, Hollanda ve Avustralya’nın gerisinde 15. sırada yer almıştır. Ülkelerin borsa değerleri değişik oranlarda artış göstermiş, İsviçre’ninki ise yerinde saymıştır; borsa değerleri 1.790 milyar dolar ile 79.470 milyar dolar arasında değişmektedir. Borsa değerinin ülke GSYH’sına oranı, bu ilk 15 ülke için %62,7 (Çin) ile %1.118,2 (Hong Kong) arasında değişmektedir.
Türkiye’nin sıralamadaki yeri 285 milyar dolar ile 36.’lıktır ve borsa değerinin GSYH’ya oranı %28,6 düzeyindedir. Borsada yer alan yerli şirket sayısı açısından ise Türkiye ilk 15 içinde yer almaktadır (en.wikipedia.org).
Bu bağlamda güç dengelerinin süreç içinde nasıl değiştiği, bununla birlikte ABD, Çin ve Japonya’nın liderliğinin pek sarsılmadığı görülüyor. BİST ise epey gerilerde konumlanmakla birlikte, değişken bir yapıda ileri geri hareketler gösterdiği anlaşılıyor. Aşağıda verilen 2024 yılındaki piyasa değeri, yukarıdaki sıralamada verilen değerin %47 üzerindedir.
Türk Bankalar Birliği’nin 2025 tarihli raporunda şu veriler yer alıyor (tbb.org.tr –bankalarımız 2024):
İşlem gören şirket sayısı 572,
Günlük ortalama işlem hacmi 154.123 milyon TL,
Toplam işlem hacmi 33.907 milyar TL,
Piyasa değeri 419 milyar dolar,
Yatırımcı sayısı 7 milyon.
BİST’te işlem gören bankacılık sektörü hisselerinin piyasa değeri aynı yıl için 56 milyar dolardır (2023’te 40 milyar dolar idi.).
Dipnotlar:
[1] BDDK – Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, kurulduğu tarihten önceki finans bunalımları benzeri gelişimleri önleme amacıyla Ağustos 2000’de kurulmuş bir kurumdur. Özerk bir yapıda olması gerektiği düşünülmüştür, yani bağımsız (!) bir kamu kurumudur. Bankaların açılmasına, birleşmesine veya kapanmasına bu kurum karar verir. Bankaları ve diğer tüm finansman şirketlerini denetler. Duruma göre sektöre yeni kurallar ve yasal standartlar getirir. Böylece önceki yıllarda birkaç kez karşılaşılan banka hortumlamalarının önüne geçerek güven ortamı sağlamaya çalışır.
[2] TBB- Türkiye Bankalar Birliği, bankaların çıkarlarını savunmak için 1958 yılında kurulmuş olan “tüzel kişiliği haiz kamu kurumu niteliğinde bir meslek kuruluşudur” –https://www.tbb.org.tr/tbb-hakkinda.
[3] Bu o günkü kur ile hesapladığımızda yaklaşık 1.045 milyar $ (ya da yaklaşık 885 milyar avro) karşılığa denk geliyor.
[4] Eurobond, devletlerin veya büyük şirketlerin ve bankaların uluslararası piyasalarda yabancı para birimi üzerinden ihraç ettiği, genellikle uzun vadeli borçlanma senetleridir. Türkiye’de Hazine ve Maliye Bakanlığı veya büyük özel bankalar ve şirketler tarafından çıkarılır. Yerkürede en çok kullanılan döviz türleri ile piyasaya sürülür; dolayısıyla en çok dolar ve avro cinsinden satılır. Vade sonuna dek beklenirse, yatırımcısına, elindeki dövizin vadeli hesapta tutulmasından daha yüksek oranda faiz sağlar. Belli sürelerde kupon ödemesi de elde edilir. İstendiğinde nakde çevrilebilir, ancak dünya piyasalarındaki faiz dalgalanmalarından etkilendiği için uygun olmayan bir durumda nakde dönmek istenirse zarara uğrama riski de bulunmaktadır.
[5] Sukuk, İslam finans ilkelerine uygun olarak çıkarılan ve yatırımcılara faiz yerine somut bir varlıktan veya haktan elde edilen kira geliri, kâr payı ya da ticari kazanç üzerinden pay sağlayan menkul kıymettir. Faizin haram olduğuna inanan para sahibi kesimler için uydurulmuş bir sistem olup, yine devlet veya büyük işletmeler tarafından piyasaya sürülür ve getirisi ilginç biçimde piyasada oluşmuş faiz oranlarına yakın seyreder!
[6] Emperyalist büyük ülkeler tarafından ya da bu ülkelerdeki girişimcilerce kurulmuş 10 kadar kredi derecelendirme kuruluşu (KDK) bulunmaktadır. Ancak ABD’li olan bunlardan üçü –Standard & Poor’s, Moody’s ve Fitch– pazarın %80’ine egemen durumdadır. Bunların ülke veya şirket değerlendirmelerinde verdikleri notların düzeyi, sermayenin akım yönünü, krediye ulaşma maliyetini belirliyor. Sisteme üye ülke ve şirketler değerlendirmede olumlu not alma çabası içinde oluyorlar. Olumlu/yüksek not, küresel sermaye akımlarından daha kolay, daha düşük maliyetle yararlanmayı beraberinde getiriyor.
[7] Sendikasyon kredisi tek bir bankanın tek başına vermekte zorlanacağı veya riskini üstlenmek istemeyeceği kadar yüksek tutarlı finansman ihtiyacının, birden fazla banka veya finans kuruluşundan oluşan bir konsorsiyum tarafından ortaklaşa karşılandığı bir borçlanma modelidir.
[8] Ekonomiyi soğutma, aşırı ısınmış (yüksek talep, hızlı büyüme ve yüksek enflasyon yaşayan) bir ekonomide talep baskısını azaltmak amacıyla uygulanan makroekonomik politikaların tamamıdır.
Yazı dizisinin diğer bölümleri:
https://ydicagri.org/emperyalist-dunya-sistemi-icinde-turkiyenin-konumu-i/
https://ydicagri.org/emperyalist-dunya-sistemi-icinde-turkiyenin-konumu-ii/
https://ydicagri.org/emperyalist-dunya-sistemi-icinde-kuzey-kurdistan-turkiyenin-konumu-iii/
https://ydicagri.org/emperyalist-dunya-sistemi-icinde-turkiyenin-konumu-iv/
https://ydicagri.org/emperyalist-dunya-sistemi-icinde-turkiyenin-konumu-v/
